आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः — संस्कृत STD 6 — Question

द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु ।
यथा-वयं सुभाषितं वदामः । वयं सुभाषितानि वदामः ।
(क) अरुणः दूरवाणीं नयति ।
(ख) पिता लेखनीम् आनयति ।
(ग) जननी पाकं पचति ।
(घ) मातामहः मां बोधयति ।

कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु ।
यथा - भक्त: (देव) नमति । भक्तः देवं नमति ।
(क) छात्रा : (ग्रन्थ) पठन्ति ।
(ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति ।
(ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति ।
(घ) शिक्षक (अस्मद्) पाठयति ।

चित्रं पश्यन्तु, संख्याः वदन्तु द्वितीयचित्रे अङ्कैः च ताः संख्या: लिखन्तु ।

उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु ।
यथा - उत्तिष्ठतु – उत्तिष्ठन्तु
(क) खादतु – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(ख) आगच्छतु – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(ग) पठतु – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(घ) उपविशतु – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾

उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु ।
यथा – नायिका नृत्यति । (नृत्)
(क) बालकः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। (लिख्)
(ख) छात्रौ ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। (क्रीड्)
(ग) अहम् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। (गच्छ्)
(घ) कविः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। (पश्य्)

कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु ।
यथा - पश्यति - नयनम्।
(क) शृणोति – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ । (गुल्फ:, चिबुकम्, कर्ण:)
(ख) धावति – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ । (पादद्वयम्, हस्तद्वयम्, नयनद्वयम्)
(ग) नमति – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ । (शिर:, कूर्पर:, जङ्घा)
(घ) सूचयति – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ । (अङ्गुली, नख:, चरण:)

अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु ।
यथा – चन्द्रशेखरः लेखं लिखति । चन्द्रशेखरः लेख लिखति ।
(क) आपणिकः अड्कनीं ददाति ।
(ख) मातामही कथां श्रावयति ।
(ग) सैनिक: मां रक्षति ।
(घ) कृष्णः कन्दुके गृह्णाति ।

उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु ।
यथा छात्राः प्रातः शीघ्रम् उत्तिष्ठन्तु । (उत् + तिष्ठ्)
(क) अम्ब! अहं क्रीडार्थं ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ । (गच्छ्)
(ख) आगच्छन्तु वयं प्रार्थनागीतं ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ । (गाय्)
(ग) ज्वरः अस्ति । पुत्र! वृष्टौ न ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ । (क्रीड्)
(घ) लते! भवती मम उपनेत्रम् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ । (आ + नय्)

चित्रस्य आधारेण पञ्च वाक्यानि लिखन्तु ।

पट्टिकातः पदानि चित्वा निर्देशानुसार पदानि लिखन्तु ।
(जननी  धैर्यम्  विनयः  वसुधा  उद्यमः  साहसम्)
(क) प्रथमान्त - पुंलिङ्गपदानि सन्ति
1. ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ 2. ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(ख) प्रथमान्त - स्त्रीलिङ्गपदानि सन्ति
1. ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ 2. ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(ग) प्रथमान्त - नपुंसकलिङ्गपदानि सन्ति
1. ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ 2. ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾