कण्टकेनैव कण्टकम् — संस्कृत STD 8 — Question

यथानिर्देशमुत्तरत-
(i) ‘यदि त्वं मां न आह्वयसि’ अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम्?
(ii) ‘सिंहपदपद्धतिः गुहायां प्रविष्टा दृश्यते’ अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम्?

अधोलिखितानि पदानि निर्देशानुसारं परिवर्तयत-
पथिन् (सप्तमी-एकवचने) – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
राष्ट्र (चतुर्थी-एकवचने) – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
पाषाण (सप्तमी-एकवचने) – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
यान (द्वितीय-एकवचने) – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾

उदाहरणानुसारं पदानि पृथक् कुरुत
यथा- समुद्रमासाद्य – समुद्रम् + आसाद्य
माधुर्यमेव  -  ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾  +  ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
अल्पमेव  -  ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾  +  ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾

शुद्धकथनानां समक्षम् आम् अशुद्धकथनानां समक्षं च न इति लिखत-
(क) प्रचण्डोष्मणा पीडिताः बालाः सायंकाले एकैकं कृत्वा गृहाभ्यन्तरं गताः।
(ख) मार्गे मित्राणि अवकरभाण्डारं यत्र-तत्र विकीर्ण दृष्ट्वा वार्तालापं कुर्वन्ति।
(ग) अस्माभिः पर्यावरणस्वच्छतां प्रति प्रायः ध्यानं न दीयते।
(घ) वायुं विना क्षणमपि जीवितुं न शक्यते।

उचितकथाना समक्षम् (आम्) अनुचितकथनानां समक्षं च (न) इति लिखत-
(क) अहं परिवारस्य चक्षुषा संसारं पश्यामि।
(ख) समं जगत् मम काव्यैः मुग्धमस्ति।
(ग) अहम् अविवेका भारतजनता अस्मि।
(घ) अहं वसुंधराम् कुटुम्बं न मन्ये।

उदाहरणमनुसृत्य कोष्ठकप्रदत्तेषु पदेषु तृतीयाविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत-
(क) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾  विना विद्या न लभ्यते (परिश्रम)
(ख) छात्रः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ लिखति (लेखनी)
(ग) सूरदासः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ अन्धः आसीत् (नेत्र)
(घ) सः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾  साकम् समयं यापयति। (मित्र)

अधोलिखितपदानां विपरीतार्थकपदानि लिखत-
(क) उदयः – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(ख) अचलः – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(ग) अन्धकारः – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(घ) स्थिरः – ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾

अधोलिखित तद्भवः शब्दानां कृतेपाठात् चित्वा संस्कृत पदानि लिखत-

कंजूस	कृपणः
कड़वा	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
पूँछ	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
लोभी	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
मधुमक्खी	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾

पद निर्माणं कुरुत-

धातुः		प्रत्ययः		पदम्
कृ	+	तुमुन्	=	कर्तुम्
हृ	+	तुमुन्	=	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
तृ	+	तुमुन्	=	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
नम्	+	क्त्वा	=	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
गम्	+	क्त्वा	=	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾

अधोलिखितानां पदानां विलोमपदं पाठात चित्वा लिखत-

(क) श्वः	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(ख) प्रसन्ना	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(ग) वरिष्ठा	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾
(घ) प्रशंसितम्	‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾