व्याकरण संस्कृत - व्याकरण

सूत्रों को रचने वाले महान आचार्य कौन हैं?

‘अच् संधि’ में ‘अ + अ’ किसे बनाता है?

‘रामः पठति’ का कौन-सा भाग धातु है?

‘समास विग्रह’ का सही उदाहरण क्या है?

धातु रूप निर्माण के सूत्र कौन-से हैं?

आदौ सः कविः महान् मूर्खः आसीत् इति किंवदन्ती। तस्य पत्नी विद्योत्तमा अतीव विदुषी आसीत्। पण्डितैश्छलेन तस्याः विवाहः निरक्षरेण कालिदासेन सह सम्पादितः। उद्वाहानन्तरम् एकदा कालिदासः पत्न्या सह वार्तालापप्रसङ्गे 'उष्ट्र' इति शब्दस्य स्थाने 'उँटू' इति उच्चारितवान्। तदा सा विद्योत्तमा अजानात् यत् तस्याः पतिः निर्विद्यः अस्ति । सा कठोरैः वचनैः तिरस्कृत्य गृहात् निष्कासितवती ।
I. एक पदेन उतरत -
(क) कालिदासस्य पत्नी नाम किम् आसीत् ? 
(ख) पुरा काले कालिदासः कीदृशः आसीत् ?
II. पूर्णवाक्येन उतरत -
(क) कालिदासः मूर्खः आसीत् इति कथं जातम् ? 
(ख) कालिदासं मूर्ख ज्ञात्वा विद्योतमा किम् अकरोत् ? 
III. अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखित ।

परिश्रमः सफलतायाः कुञ्जिका भवति। परिश्रमी मानवः एव सफलतां प्राप्नोति । अलसः नरः भाग्यवती भवति। सः सर्वदा चिन्तयति यत्-भाग्येन एव सर्व फलति । किन्तु एतद् विपरीतं परिश्रमी नरः परिश्रमेण सर्वाणि कार्याणि साधयति। सः सर्वदा परिश्रमे एव विश्वसिति। परिश्रमेण तस्य जीवनं सुखमयं, समृद्ध, शान्तिपूर्ण च भवति। अतः उच्यते-उद्यमेनैव सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथै :।
I. एकपदेन उत्तरत -
(क) परिश्रमः कस्याः कुञिजका भवति ? 
(ख) कः नरः भाग्यवादी भवति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(क) भाग्यवादी नरः किं चिन्तयति ?
(ख) परिश्रमिणः जीवनं कीदृशं भवति ?
III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत।

संस्कृतभाषा देवानां भाषा अस्ति। एषा भाषा सर्वासाम् भारतीयभाषाणाम् जननी अस्ति। संस्कृतभाषायाम् एव चत्वारः वेदाः लिखिताः सन्ति। अस्यां भाषायाम् एव अस्माकं इतिहासः अस्माकं भूतं, भविष्यं च सर्वम् सन्निहितम् अस्ति। संस्कृतभाषा सरला सुबोधा चास्ति। कालिदासः बाणः, दण्डी, माघः इत्यादि कवयः तु प्रसिद्धाः सन्ति। आदिग्रन्थः 'रामायणम्' संस्कृत भाषायाम् एव लिखितम् अस्ति । महाभारतम् अपि अस्याम् एव भाषायाम् अस्ति। संस्कृतभाषायाम् एव अस्माकं संस्कृतिः अस्माकं भविष्यं च अस्ति।
I. एकपदेन उत्तरत -
(क) देवानां भाषा का अस्ति?
(ख) अदिग्रन्थः कः अस्ति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(क) संस्कृतभाषायां किं किं सन्निहित् अस्ति ?
(ख) संस्कृतस्य प्रसिद्धाः कवयः के सन्ति ?
III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत।

महात्मा गांधी भारतस्य राष्ट्रपिता कथ्यते । तस्य जन्म गुजरात-राज्यस्य पोरबन्दरनामक स्थले अभवत् । तस्य पिता कर्मचन्दः माता च पुतलीबाई आस्ताम् । गांधिनः बाल्यनाम मोहनदासः आसीत् । करतूरबा नामधेया महिल्या सह अस्य विवाहः अभवत् । सत्यम्, अहिंसा लोकसेवा च अस्य जीवनस्य प्रमुखाः आदर्शाः आसन् । सः विना रक्तपातम् अहिंसात्मक सत्याग्रहेण भारतदेशं स्वतंत्रम् अकरोत् ।
I. एकपदेन उत्तरत -
(क) गांधिनः जन्म कुत्र अभवत् ?
(ख) गांधी महोदयस्य माता का आसीत् ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(क) गांधी महोदयस्य जीवनस्य आदर्शाः के आसन् ?
(ख) गांधी महोदयः कथं भारतदेशं स्वतंत्रम् अकरोत् ?
III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत ।

एकः टोपिकाविक्रेता अनेकवर्णाः टोपिकाः विक्रीणाति स्म । एकस्मिन् दिने श्रान्तः सः एकरय वृक्षस्य शोतलायां छायायाम् उपविशत् । शनैः शनैः निद्रा तम् स्ववशे अकरोत् । सः पुटकं शिरस्तले निधाय अस्वपत् । वृक्षे स्थिताः वानराः विविधवर्ण युक्ताः टोपिकाः पुटके दृष्ट्वा अधः अवतरन् । शनैः शनैः ते पुटकात् टोपिकाः निष्कास्य शिरसि धारयित्वा वृक्षम् आरोहन् । प्रबुद्धः टांपिकाविक्रेता यदा उपरि मति तदा रक्तनीलवर्णाः टोपिकाः धारयन्तः वानरान् पश्यति । "हा देव! नष्टाः मे सर्वाः टोपिकाः !" इति विलपन् सः आत्मनः शिरसि धारितां टोपिकाम् अपि वेगेन भूमौ क्षिपति कथयति च 'रे दुष्टाः ! एताम् अपि नयता' प्रकृत्या अनुकरणशीलाः वानराः अपि स्वटोपिकाः भूमो प्रक्षिप्तवन्तः । आश्चर्यचकितः सः सर्वाः टोपिकाः विचित्य, स्वपुटके स्थापयित्वा प्रसन्नः भूत्वा गृहं प्रति अचलत् ।
I. एकपदेन उत्तरत -
(क) टोपिकाविक्रेता काः विक्रीणाति स्म ?
(ख) प्रकृत्या वानराः कीदृशाः भवन्ति ?
II.पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(क) प्रबुद्धः टोपिकाविक्रेता वृक्षे किम् अपश्यत् ?
(ख) टोपिकाविक्रेता वानरान् किम् कथर्यात ?
III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत ।

एकदा वाल्मीकिः ऋषिः स्नातुं तमसायाः तटम् अगच्छत्। तत्र एकः व्याधः एक क्रौञ्चं हतवान् । एतत् दृष्ट्वा ऋषेः करुणा अभवत् । ऋषेः करुणा काव्य-रूपेण निर्गता। ब्रह्मणः आज्ञया वाल्मीकिः रामायणम् अरचयत् । वाल्मीकिः लवकुशौ रामायणं गातुं शिक्षितवान् । 
I. एक पदेन उतरत -
(क) वाल्मीकिः कस्यां नद्याम् तटे स्नातुम् अगच्छत् ?
(ख) तत्र सः कम् अपश्यत् ?
II. पूर्णवाक्येन उतरत -
(क) रामायणस्य रचना कः अकरोत् ?
(ख) कः रामायणं गातुं लवकुशौ शिक्षितवान् ?

मोक्षः चतुर्थः पुरुषार्थः । समान्यतया मनुष्यः धर्म अर्थ कामान् त्रीन् पुरुषार्थात् सम्यग्रुपेण अनुभूय मोक्षस्य अधिकारी भवति। मोक्षो नाम त्रिविध दुखेभ्यः सर्वथा मुक्तिः। निर्वाणम् अति मोक्षस्य अपरः पर्यायः। यदा मानवस्य सकलाः कामनाः शान्ताः भवन्ति, यदा स मानापमानयोः समानः तिष्ठति, यदा स रागं द्वेषं चातिक्रामति तदा स मोक्ष प्राप्नोति ।
I. एकपदेन उत्तरत -
(क) मोक्षस्य अपरः पर्यायः लिख्यताम् ?
(ख) कः चतुर्थः पुरुषार्थः?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(क) अन्येषां त्रयाणाम् पुरुषार्थानाम् नामानि लिख्यन्ताम्।
(ख) मानव कदा मोक्ष प्राप्तनोति ?

यदा मेघाः आकाशे गर्जन्ति तदा मयूराः प्रसन्नाः भवन्ति नृत्यन्ति च। वर्षायां मण्डूकाः अपि प्रसन्नाः भवन्ति। यदा वर्षायाः आगमनं भवति तदा तु सर्वे जनाः एव प्रसन्नाः भवन्ति । सर्वत्र वर्षाजलं दृष्टिगोचरं भवति। तत्र खगाः अपि उच्चैः कूजन्ति। 
I. एकपदेन उत्तरत -
(क) मयूराः वषाकाले किम् कुर्वन्ति ?
(ख) के कूजन्ति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(क) सर्वत्र किं दृष्टिगोचरं भवति ?
(ख) वर्षाकाले के के प्रसन्नाः भवन्ति ?

मानवः सामाजिकः प्राणी अस्ति । सः समाजं विना स्थातुं न शक्नोति । समाजे सः अन्यान् अनुकरोति । स यादृशैः सह उपविशति तादृशः एव भवति । गुणयतां संगेन गुणी भवति, दुष्टानां च संगेन दृष्टः भवति । कुसंगस्य दुष्प्रभावः भवति । अतः मानवेन सर्ता संगतिः करणीया दुर्जनानां संगतिः च परिहरणीया ।
I. एकपदेन उत्तरत -
(क) मनुष्यः गुणवतां संगेन कोदृशः भवति ?
(ख) मानवेन केषां संगतिः करणीया ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(क) मानवेन किम् कर्तव्यम् ?
(ख) मनुष्यः कं विना स्थातुं न शक्नोति ?

भारतवर्ष षट् ऋतवः सन्ति । तेषु वसन्तः ऋतुराजः कथ्यते । चैत्रे वैशाखे च मासे वसन्तस्य ऋतुः भवति । वसन्ते द्वौ प्रमुखो उत्सवौ भवतः वसन्तोत्सवः होलिकोत्सवः च । वसन्तोत्सवे सर्वत्र प्रमादो भवति । नराः नार्यः च सर्वत्र गायन्ति नृत्यन्ति च । होलिकोत्सवः फाल्गुन-मासस्य पूर्णिमायां भवति। हर्षातिरेकेण नराः नार्यः युवानः वृद्धाः बालकाः च प्रसन्नाः जायन्ते । जनाः परस्परं रक्तवर्ण रक्तचूर्ण च प्रक्षिपन्ति । द्वेषं विस्मृत्य सर्वे परस्परं मिलन्ति ।
I. एकपदेन उत्तरत -
(क) भारते कति ऋतवः सन्ति ?
(ख) वसन्तस्य ऋतुः कदा भवति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(क) होलिकोत्सवे नराः नार्यः किं कुर्वन्ति ?
(ख) होलिकोत्सवः कदा भवति ?

परिवार का महत्व

स्वावलम्बन

तकनीकी विकास

मातृभूमि प्रेम

पुस्तकालय का महत्व

स्कूल के प्रधानाचार्य को बेहतर व्यवस्था के लिए सुझाव देते हुए पत्र लिखिए।

मित्र को त्योहार की बधाई देते हुए पत्र लिखिए।

अपने शिक्षक को परीक्षा में उत्तीर्ण होने के लिए धन्यवाद देते हुए पत्र लिखिए।

अपने दोस्त को अपनी छुट्टियों का वर्णन करते हुए पत्र लिखिए।

पुस्तकालयाध्यक्ष को पुस्तक वापसी के लिए पत्र लिखिए।

वह लड़की बहुत अच्छी है।

बच्चे सुबह उठकर व्यायाम करते हैं।

हम सभी खेल मैदान में हैं।

पिता काम पर गए हैं।

मैं हिंदी भाषा पढ़ता हूँ।