पद्य-सुभाषितानि संस्कृत - पद्य-सुभाषितानि

आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयमेव)
‍(क)अस्माकं महान् रिपुः कः अस्ति?
(ख)आलस्यं कुत्र स्थितः अस्ति?
(ग)आलस्यं कृत्वा क; अवसीदति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)किं कृत्वा मनुष्यः न अवसीदति?
(ख)कः मनुष्याणां बन्धुसमः अस्ति?
इ. तनदेशानुसारम् उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)‘महान् रिपुः’ अनयोः पदयोः विशेषणपदं किम्?
(ख)‘नावसीदति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम्?
(ग)‘उद्यमम्’ इति पदस्य विपर्ययदं पद्यांशे किमस्ति?

गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो,
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः,
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयमेव)
‍(क)कीदृशः जनः गुणं जानाति?
(ख)कीदृशः जनः गुणं न जानाति?
(ग)करी कस्य बलं जानाति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)पिकः किम् जानाति वायसः च किम् न?
(ख)मूषकः कस्य बलं न जानाति?
इ. तनदेशानुसारम् उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)श्लोके ‘जानाति’ इति पदस्य पर्यायपदं किम् आगतम्?
(ख)वेत्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं श्लोके किम्?
(ग)‘‘गजः’ इत्यर्थे किं पदं पद्यांशे प्रयुक्तम्?

निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति,
ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति।
अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै,
कथं जनस्तं परितोषयिष्यति॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयमेव)
‍(क)नरः किम् उद्दिश्य प्रकुप्यति?
(ख)नरः कदा प्रसीदति?
(ग)कदाचित् अकारणद्वेषि किं भवति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)यस्य मनुष्यस्य मनः अकारणद्वेषि अस्ति किं सः कदापि परितोषयिष्यति?
(ख)कः निमित्तम् उद्दिश्य प्रकुप्यति?
इ. तनदेशानुसारम् उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)यः’ पदं पद्यांशे कस्मै प्रयुक्तम्?
(ख)श्लोके ‘प्रकुप्यति’ इति क्रिया पदस्य कर्तृपदं किम्?
(ग)‘सः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?

उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते,
ह्याश्च नागाश्च वहन्ति बोधिताः।
अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः,
परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयमेव)
‍(क)उदीरितोऽर्थः केनापि गृह्यते?
(ख)केऽपि वहन्ति बोधिताः?
(ग)पण्डितः जनः किमपि ऊहति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)बुद्धयः कीदृश्यः भवन्ति?
(ख)पशुनापि कः गृह्यते?
इ. तनदेशानुसारम् उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)अत्र श्लोके ‘गृह्यते’ क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(ख)‘विद्वान् जनः’ इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
(ग)‘अश्वाः’ इति पदस्य पर्यायपदं पद्यांशे किम्?

क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां,
देहस्थितो देहविनाशनाय।
यथास्थितः काष्ठगतो हि वह्निः,
स एव वह्निर्दहते शरीरम्॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयमेव)
‍(क)नराणां प्रथमः शत्रुः कः?
(ख)क्रोधः केषाम् प्रथमः शुत्रः?
(ग)क्रोधः किमर्थं भवति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)कीदृशो अग्निः शरीराणि दहति?
(ख)शरीरं कः दहते?
इ. तनदेशानुसारम् उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)प्रथमः शत्रुः’ अनयो:पदयोः विशेषणपदं किम्?
(ख)‘‘दहते’ इति क्रियापदस्य कर्ता कः?
(ग)‘रक्षणाय’ इति पदस्य विपर्ययपदं किम्?

विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चिन्निरर्थकम्।
अश्वश्चेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः॥

अव्ययः विचित्रे (i) ________ खलु किञ्चित् (ii) ________ नास्ति। अश्वः चेत् (iii) ________ वीरः (तर्हि) भारस्य वहने (iv) ________ (वीरः) अस्ति।
मञ्जूषा- (निरर्थकं, खरः, धावने, संसारे)

संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता।
उदये सविता रक्तो रक्तोश्चास्तमये तथा।।

अव्ययः महताम् (i) ________ विपत्तौ च (ii) ________ भवति (यथा) (iii) ________ उदये (iv) ________ भवति, तथा (v) ________ च रक्तः भवति।
मञ्जूषा- (अस्तमये, संपत्तौ, सविता, एकरूपता, रक्तः)

अमन्त्रमक्षरं नास्ति, नास्ति मूलमनौषमम्।
अयोग्यः पुरुषः नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः॥

अव्ययः अमन्त्रम (i) ________ नास्ति (ii) ________ मूलं नास्ति, (iii) ________ पुरुषः नास्ति, तत्र (iv) ________ दुर्लभः।
मञ्जूषा- (अयोग्यः, अनौषधम्, योजकः, अक्षरं)

सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः।
यदि दैवात् फलं नास्ति छाया केन निवार्यते॥

अव्ययः फलच्छाया समन्वितः (i) ________ सेवितव्यः (ii) ________ यदि फलं (iii) ________ (वृक्षस्य) (iv) ________ केन निवार्यते।
मञ्जूषा- (छाया, महावृक्षः, नास्ति, दैवात्।)

 मृगाः मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति,
गावश्च गोभिः तुरगास्तुरः।
मूर्खाश्च मूखैः सुधियः सुधीभिः,
समान-शील-व्यसनेषु सख्यम्॥

अव्ययः मृगाः (i) ________ सह, गावश्च गोभिः सह, (ii) ________ तुरङ्गः सह, मूर्खाः मूर्ख (iii) ________ सुधियः सुधीभिः सह (iv) ________ समान (v) ________ व्यसनेषु सख्यम् (भवति)।
मञ्जूषा- (सह, मृगैः, शील, तुरगाः, अनुव्रजन्ति)

विचित्रे खलु संसारे नास्ति किश्चिन्निरर्थकम् ।
अश्वश्वेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः ॥

भावार्थ :- अस्य श्लोकस्य भावः अस्ति यत् (i) _____विचित्रे संसारे किञ्चिदपि वस्तु निरर्थकं न अस्ति। यतः यदा धावनस्य कार्यं भवति तदा (ii)_____प्रयोगः 'भवति परन्तु यदा (iii)_____कार्यं भवति तदा खरस्य एव (iv)____ भवति ।
मञ्जूषा :-(अश्वस्य, भारवहनस्य, आवश्यकता, अस्मिन् ।)

संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता।
उदये सविता रक्तो रक्तोश्चास्तमये तथा॥

भावार्थ: अस्य भावोऽस्ति यत् यथा सूर्यः (i) ________ समये रक्तः भवति तथैव सः अस्ते समये अपि (ii) ________ भवति तथैव महान्तः (iii) ________ सम्पत्ति आगते सति अपि शान्ताः भवति एवमेव (iv) ________ आगते अपि ते शान्ताः एव तिष्ठन्ति।
मञ्जूषा- (जनाः, विपत्ती, उदये, रक्त:)

अमन्त्रमक्षरं नास्ति, नास्ति मूलमनौषधम्।
अयोग्यः पुरुषः नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः॥

भावार्थ: अस्मिन् संसारे किञ्चिद् (i) ________ ज्ञानम् (अक्षरम्) न भवति। एवमेव औषधि गुण रहितं वृक्षाणां (ii) ________ अपि न भवति। योग्यता रहितः जनः (iii) ________ न कथ्यतेः तेषां सर्वेषां गुणैः सह (iv) ________ संसारे अतीव दुर्लभोभवति।
मञ्जूषा- (मूलम्, योजकः, अमन्त्रम्, पुरुषः)

सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः।
यदि दैवात् फलं नास्ति छाया केन निवार्यते॥

भावार्थ: संसारे सदैव फलैः छायया च (i) ________ महान् वृक्षः (ii) ________ भवति। यदि दुर्भाग्यवशात् तस्मिन् (iii) ________ नापि भवेयुः तथापि तं (iv) ________ दातुं कश्चिदपि रोडुं न शक्नोति।
मञ्जूषा- (छायां, आश्रयितव्यः, युक्तः, फलानि)

मृगाः मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति,
गावश्च गोभिः तुरगास्तुरः।
मूर्खाश्च मूर्खे: सुधियः सुधीभिः,
समान-शील-व्यसनेषु सख्यम्॥

भावार्थ: अस्य श्लोकस्य भावोऽस्ति यत् संसारे सर्वे जीवाः समान: (i) ________ स्वभावयुक्तैः जीवैः सह मैत्रीं कुर्वन्ति। यथा मृगाः (ii) ________ सह गावः गोभिः सह अश्वाः (iii) ________ सह, मूर्खा, मूर्ख सह, विद्वांस (iv) ________ एव अनुगच्छन्ति।
मञ्जूषा- (विद्वद्भिः, मृगैः, व्यवहारः, अश्वैः)