किं किम् उपादेयम् Sanskrit Communicative - किं किम् उपादेयम्

कस्य वशे प्राणिगणः ? सत्यप्रियभाषिणो विनीतस्य ।
क्व स्थातव्यम् ? न्याय्ये पथि दृष्टादृष्टलाभाये ॥
कोऽन्धः ? योऽकार्यरतः, को बधिरः? यो हितानि न शृणोति ।
को मूकः ? यः काले प्रियाणि वक्तुं न जानाति ॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) श्लोके कति प्रश्नाः सन्ति?
(ii) 'कुत्र' इत्यर्थे अत्र किम् पदम् प्रयुक्तम् ?
(iii) अन्धः कः?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) क्व स्थातव्यम् ?
(ii) बधिरः कः भवति ? 
(iii) मूकः कः? 
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'स्थातव्यम्' इति पदे कः प्रत्ययः?
(ii) 'जानाति' इति पदे का मूलधातुः?
(iii) 'जानाति' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?

कोऽनर्थफलः ? मानः, का सुखदा? साधुजनमैत्री।
सर्वव्यसनविनाशे को दक्षः ? सर्वथा त्यागी ॥
किं मरणम् ? मूर्खत्वम्, किं चानर्धम् ? यदवसरे दत्तम्।
आमरणात्किं शल्यम् ? प्रच्छन्नं यत्कृतं पापम् ॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कोऽनर्थफलः?
(ii) अत्र कति प्रश्नाः सन्ति?
(iii) 'शल्यम्' इत्यस्य शब्दस्य कः अर्थः?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) सुखदा का?
(ii) मरणम् किं भवति ?
(iii) अनर्घम् किम्?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'त्यागी' पदे कः प्रत्ययः?
(ii) 'सुखं ददाति इति या सा' इति स्थाने किं पदं प्रयुक्तम् ?
(iii) 'प्रच्छन्नम्' इति कस्य पदस्य विशेषणम् ?

किं जीवितम् ? अनवद्यम्, किं जाड्यम् ? पाठतोऽप्यनभ्यासः ।
को जागर्ति? विवेकी, का निद्रा ? मूढता जन्तोः ॥
नलिनीदलगतजलवत्तरलं किम् ? यौवनं धनं चायुः।
कथय पुनः के शशिनः किरणसमाः? सज्जना एव ॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) जीवितम् किम् ?
(ii) अत्र कति प्रश्नाः सन्ति ?
(iii) सज्जनाः कीदृशाः भवन्ति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) जाड्यम् किम् भवति ?
(ii) के शशिनः किरण समाः?
(iii) नलिनीदलगतजलवत्तरलं किम् ?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'विवेकी' पदे कः प्रत्ययः?
(ii) 'कथय' पदे कः लकारः?
(iii) 'आयुः' इति पदम् कस्मिन् लिङ्गे अस्ति?

भगवन्किमुपादेयम्? गुरुवचनम्, हेयमपि च किम् ? अकार्यम् ।
को गुरुः? अधिगततत्त्वः शिष्यहितायोद्यतः सततम् ॥
कः पथ्यतरः? धर्मः, कः शुचिरिह ? यस्य मानसं शुद्धम्।
कः पण्डितः ? विवेकी, किं विषम् ? अवधीरणा गुरुषु ॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) हेयम् किम् ?
(ii) अत्र किम् सम्बोधनपदम्?
(iii) पण्डितः कः?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) उपादेयम् किम् भवति ?
(ii) गुरुः कः कथ्यते?
(iii) शुचिः कः भवति ?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'निरन्तरम्' इत्यस्य शब्दस्य अर्थ श्लोके किं पदं प्रयुक्तम् ?
(ii) 'तत्परः' इति पदस्य अत्र पर्याय प्रयुक्तम् ?
(iii) 'शुचिरिह' अत्र सन्धि-विच्छेदं कुरुत ।

यः हितानि न शृणोति सः बधिरः भवति।

यथासमयं प्रियाणि एव वदेत्।

मूकः प्रियाणि वक्तुं न जानाति।

बधिरः हितानि न शृणोति।

अकार्यरतः एव अन्धः भवति।

कोऽन्धः? योऽकार्यरतः, को बधिरः? यो. हितानि न शृणोति।
को मूकः? यः काले प्रियाणि वक्तुं न जानाति ॥
अन्वयं - अन्धः कः? यः (i) __________। बधिरः कः? यः (ii)  __________ न शृणोति। (iii) __________ कः? यः काले (iv) __________ वक्तुं न जानाति।
मञ्जूषा - हितानि, मूकः, प्रियाणि, अकार्यरतः

कस्य वशे प्राणिगणः ? सत्यप्रियभाषिणो विनीतस्य ।
क्व स्थातव्यम् ? न्याय्ये पथि दृष्टादृष्टलाभाढ्ये ॥
अन्वयं - कस्य वशे (i) __________ सत्यप्रियभाषिणः (ii) __________। क्व (iii) __________ दृष्टादृष्टलाभाढ्ये (iv) __________ पथि।
मञ्जूषा - स्थातव्यम्, प्राणिगणः, न्याय्ये, विनीतस्य

किं मरणम् ? मूर्खत्वम्, किं चानर्घम्? यदवसरे दत्तम्।
आमरणात्किं शल्यम् ? प्रच्छन्नं यत्कृतं पापम् ॥
अन्वयं - मरणम् किम् ? (i) __________ अनर्घम् च किम्? यत् (ii) __________ दत्तम्। आमरणात् (iii) __________ किम्? यत् पापं (iv) __________ कृतम्।
मञ्जूषा - शल्यम्, अवसरे, मूर्खत्वम्, प्रच्छन्नं

कोऽनर्थफलः? मानः, का सुखदा? साधुजनमैत्री।
सर्वव्यसनविनाशे को दक्षः? सर्वथा त्यागी ॥
अन्वयं - अनर्थफलः कः? (i) __________ सुखदा का? साधुजन (ii) __________ सर्वव्यसनविनाशे कः (iii) __________ सर्वथा (iv) __________।
मञ्जूषा - मैत्री, दक्षः, त्यागी, मानः

नलिनीदलगतजलवत्तरलं किम् ? यौवनं धनं चायुः।
कथय पुनः के शशिनः किरणसमाः ? सज्जना एव ॥
अन्वयं - नलिनीदलगत (i) __________ तरलम् किम्? यौवनम्, (ii) __________ आयुः च? पुनः कथय, (iii) __________ किरणसमाः के? (iv) __________ एव।
मञ्जूषा - धनम्, सज्जनाः, जलवत्, शशिनः

कोऽन्धः? योऽकार्यरतः, को बधिरः? यो हितानि न शृणोति ।
को मूकः? यः काले प्रियाणि वक्तुं न जानाति ॥
भावार्थः - अस्य श्लोकस्य भावोऽस्ति- अस्मिन् संसारे स एव (i) __________ यः उचितानुचितं जानन् अपि अकरणीयं कृत्यं करोति। सः च बधिरः कथ्यते यः (ii) __________ वचनं न आकर्णयति। एवमेव सः मूकः कथ्यते यः (iii) __________ सति अपि मधुरं प्रियं वा न वदति। यः जनः निन्दनीयेषु कार्येषु संलग्नः भवति सः नेत्रवान् भूत्वा अपि अन्धः मन्यते। यः च हितकारीणि वचनानि कदापि न शृणोति सः कर्णयुक्तः अपि (iv) __________ एव। एवमेव यः जनः अवसरे प्राप्ते अपि मधुरं न वदति सः तु मूकः एव गण्यते।
मञ्जूषा - समयप्राप्ते, अन्धः, बधिरः, हितकारि

कस्य वशे प्राणिगणः ? सत्यप्रियभाषिणो विनीतस्य ।
क्व स्थातव्यम् ? न्याय्ये पथि दृष्टादृष्टलाभाढ्ये ॥
भावार्थः - अस्मिन् लोकः यः जनः सत्यवादी प्रियभाषी (i) __________ च भवति तस्य वशे सर्वे प्राणिनः भवन्ति । अस्माभिः कस्य पक्षे स्थातव्यम् ? इति प्रश्नस्य उत्तरम् अस्ति दृष्ट अदृष्टलाभेन आढ्ये (ii) __________ पथि। अर्थात् अस्माभिः सदैव इह लोकस्य (iii) __________ च लाभप्राचुर्ये न्यायस्य सत्यस्य मार्ग एव स्थातव्यम् न तु (iv) __________ च पथि।
मञ्जूषा - असत्यस्य, न्यायस्य, विनीतः, परलोकस्य

किं मरणम् ? मूर्खत्वम्, किं चानर्घम्? यदवसरे दत्तम्।
आमरणात्किं शल्यम् ? प्रच्छन्नं यत्कृतं पापम् ॥
भावार्थः - अस्य भावोऽस्ति यत्-अस्मिन् जीवने (i) __________ एव मरणं कथ्यते। यस्य जन्म भवति तस्य मरणम् अपि निश्चितं भवति। एतत् तु प्राकृतिकं विधानम् अस्ति। परन्तु ये जनाः मूर्खतावशात् पदे-पदे (ii) __________ भवन्ति ते तु जीविताः भूत्वा अपि मृताः एव। एवमेव यत् यथासमयं दीयते तत् अमूल्यम् बहुमूल्यं वा भवति। (iii) __________ गुप्तरूपेण क्रियते तत् मरणम् यावत् (iv) __________ इव कष्टं ददाति ।
मञ्जूषा - अपमानिताः, शल्यम्, मूर्खत्वं, यत्पापं

कोऽनर्थफलः? मानः, का सुखदा? साधुजनमैत्री।
सर्वव्यसनविनाशे को दक्षः? सर्वथा त्यागी ॥
भावार्थः - अस्य भावः अयम् अस्ति यत्-अभिमानः परिणामे (i) __________ भवति। अतः (ii) __________ अत्र अनर्थफलः कथितः। साधुजनानां मैत्री सदैव (iii) __________ भवति। यः मानवः सर्वथा (iv) __________ भवति स एव सर्वासां विपदां विनाशं कर्तुं समर्थः भवति।
मञ्जूषा - त्यागी, अनर्थकरः सुखदायिनी, मानः

नलिनीदलगतजलवत्तरलं किम् ? यौवनं धनं चायुः।
कथय पुनः के शशिनः किरणसमाः ? सज्जना एव ॥
भावार्थः - अस्य भावः अस्ति यत्-अस्मिन् संसारे यौवनम् धनम् आयुः च कमलिन्याः पत्रे पतितं जलम् इव (i) __________ भवन्ति। अर्थात् यथा कमलपत्रपतितम् जलकणानि क्षणभङ्गुराणि अस्थिराणि च भवन्ति तथैव मनुष्यस्य युवावस्था तेन अर्जितं धनम् तस्य आयुः चापि अस्थिराणि भवन्ति। एतद्विपरीतम् (ii) __________ किरणसमाः (शीतलाः शान्ताः वा) के भवन्ति? अस्य उत्तरम् अस्ति नूनमेव सज्जनाः। अर्थात् यथा चन्द्रस्य (iii) __________ मनुष्येभ्यः शीतलताम् प्रयच्छन्ति तथैव (iv) __________ सम्पर्क अपि मनुष्यः शीतलताम् आप्नोति 
मञ्जूषा - शशिनः, सज्जनानाम्, चञ्चलानि, किरणाः

कोऽनर्थफलः? मानः।

न्याय्येपथि दृष्टादृष्ट लाभाढ्ये स्थातव्यम्।

किं च अनर्धम् ? यदवसरे दत्तम्।

हेयम् च किम्? अकार्यम् ।