रमणीया हि सृष्टिः एषा Sanskrit Communicative - रमणीया हि सृष्टिः एषा

धिक् युष्मान्।

अहं तव सन्ततिं पालयामि।

अहमेव सर्वशिरोमणिः ।

अहम् करुणापरः काकः अस्मि।

कोकिलः एव पञ्चमस्वरेण गायति।

प्रकृतिः (सस्नेहम्) अलम् अलं मिथः कलहेन। अहम् प्रकृतिः एव युष्माकं जननी। यूयं सर्वे एव मम प्रियाः। सर्वेषामेव महत्त्वं विद्यते यथासमयम्। सर्वैः एव मे शोभा। न तावत् कलहेन समयं वृथा यापयेत। मिलित्वा एव मोदध्वं जीवनं च रसमयं कुरुध्यम्
आयुषः क्षणमेकोऽपि, न लभ्यः स्वर्णकोटिकैः ।
स चेन्निरर्थकं नीतः, का नु हानिस्ततोऽधिका ।।
अधुना रमणीया हि, सृष्टिरेषा जगत्पतेः ।
जीवाः सर्वोत्र मोदन्तां, भावयन्तः परस्परम् ।।
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कस्य सृष्टिः रमणीया?
(ii) सर्वे मिलित्वा किम् कुर्वन्ति?
(iii) कः जीवनं रसमयं करवाणि इति उपदेशं दत्तवान्?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) का सर्वेषाम् जननी अस्ति?
(ii) जीवनं कथम् न यापयेत?
(iii) जीवनं कथं करणीयम् इति प्रकृतिः वदति?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) अत्र के पर्यायद्वयम् ?
(ii) 'यूयम् सर्वे एव मम प्रियाः' इत्यत्र 'यूयम्' इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः केभ्यः अभवत् ?
(iii) 'सृष्टिरेषा' इति पदस्य सन्धिच्छेदं कृत्वा लिखत।

काकः रे परभृत ! अहं यदि तव सन्ततिं न पालयामि तर्हि कुत्र स्युः पिकाः? अतः अहम् एव करुणापरः पक्षिसम्राट् काकः ! 
राजहंसः शान्तं शान्तम्। अहमेव नीरक्षीरविवेकी पक्षिणाम् राजा ! 
बकः धिक् युष्मान्। अहमेव सर्वशिरोमणिः !
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कः आत्मानम् सर्वशिरोमणिः मानयति ?
(ii) नीरक्षीरविवेकी कः?
(iii) कः पक्षिः परभृतः इति उच्यते?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) पिकस्य सन्ततिं कः पालयति ?
(ii) कः पक्षिः आत्मानं करुणापरः पक्षिसम्राट् इति मन्यते?
(iii) कः पक्षिः स्वं सर्वशिरोमणिः इति मन्यते?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) अत्र 'परभृत' पदम् कस्मै प्रयुक्तम् ?
(ii) 'युष्मान्' इति पदे का विभक्तिः? 
(iii) 'करुणापरः' कस्य विशेषणम् ?

मयूरः श्रूयतां श्रूयताम् ! मम नृत्यं तु प्रकृतेः आराधना । पश्य ! चारुवर्तुलचन्द्रिकाशोभितानां मम पिच्छानाम् अपूर्व सौन्दर्यम्। मम केकारवं श्रुत्वा कोकिलः अपि लज्जते। मम शिरसि राजमुकुटमिव शिखां स्थापयता विधात्रा एव अहं पक्षिराजः कृतः। 
कोकिलः (प्रविश्य) रे मयूर ! अलम् अतिविकत्थनेन। मधुमासे आम्रवृक्षे स्थित्वा यदा अहं पञ्चमस्वरेण गायामि तदा श्रोतारः कथयन्ति-
काकः कृष्णः पिकः कृष्णः, को भेदः पिककाकयोः। 
वसन्तसमये प्राप्ते, काकः काकः पिकः पिकः ॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) मयूरस्य पश्चातः कः प्रविशति?
(ii) केकारवं कस्य ध्वनिः? 
(iii) कः कृष्णवर्णः इत्युक्तम्?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) श्रोतारः किम् कथयन्ति ?
(ii) प्रकृतेः आराधना किम् ?
(iii) कोकिलः कुत्र स्थित्वा गायति?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'आगते' इत्यर्थे अत्र किम् पदम् प्रयुक्तम् ?
(ii) 'अपूर्वम्' अस्य विशेषणस्य विशेष्यपदम् किम्?
(iii) 'विधात्रा' इति कस्य पदस्य विशेष्यः?

बकः (प्रविश्य, स्वपक्षौ अवधूय) कथं माम् अपि अधिक्षिपसि। किं ते महत्त्वम्? वर्षौं तु मानसं पलायसे। अहम् एव अत्र वृष्टेः अभिनन्दनं करोमि । कीदृशी तव मैत्री ? आपत्काले सरांसि त्यक्त्वा दूरं व्रजसि । वस्तुतः अहमेव शीतले जले बहुकालपर्यन्तम् अविचलं ध्यानमग्नः 'स्थितप्रज्ञ' इव तिष्ठामि । दुग्धधवला मे पक्षाः। न जाने कथं माम् अपरिगणयन्तः जनाः चित्रवर्णं अहिभुजं मयूरं 'राष्ट्र-पक्षी' इति मन्यन्ते। अहमेव योग्यः -
मयूरः (प्रविश्य साट्टहासम्) सत्यं सत्यम्। अहमेव राष्ट्रपक्षी। को न जानाति तव ध्यानावस्थाम्? मौनं धृत्वा वराकान् मीनान् छलेन अधिगृह्य, क्रूरतया भक्षयसि। धिक् त्वाम् ! अवमानितं खलु सर्वं पक्षिकुलं त्वया। 
काकः रे सर्पभक्षक ! नर्तनात् अन्यत् किम् अपरं जानासि ? 
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कः वृष्टेः अभिनन्दनम् करोति ?
(ii) अहिभुजः कः अस्ति?
(iii) बकः किम् मीनान् करोति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) बकः छलेन किम् करोति ?
(ii) बकः कस्य निन्दां करोति?
(iii) कः वृष्टेः अभिनन्दनं करोति?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'जनाः' अस्य कर्तृपदस्य क्रियापदम् किम्?
(ii) 'अन्यत्' इति पदस्य पर्यायपदम् किम्?
(iii) 'त्वया' इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्मै अभवत् ?

राजहंसः - विरम विरम। श्रूयतां यत्. जनैः सर्वदा गीयते तव विषये-
(1) काकस्य गात्रं यदि काञ्चनस्य, माणिक्यरत्नं यदि चञ्चुदेशे।
एकैकपक्षे ग्रथितं मणीनां, तथापि काको न तु राजहंसः ॥1॥ 
अपि च 
(2) हंसः श्वेतः बकः श्वेतः, को भेदः बकहंसयोः।
नीरक्षीरविवेके तु हंसो हंसः बको बकः ॥2॥ 
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) श्लोकौ कः पठति ?
(ii) क: राजहंस: भवितुम् न शक्नोति?
(iii) हंसः बकः च कस्य वर्णस्य स्तः?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कदा हंसः, हंसः एव भवति ? 
(ii) श्वेतः कः भवति?
(iii) काकस्य गात्रं यदि काञ्चनस्य, चञ्चुदेशे माणिक्यरत्नं च यदि, तर्हि सः किं हंसः भवति?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'सदैव' इत्यर्थे अत्र किम् पदम् प्रयुक्तम?
(ii) 'तव' इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्मै अभवेत् ?
(iii) 'राजहंसः' इति पदे कः समासः?

विधात्रा निर्मिता एषा सृष्टिः ____________ एव। प्रभातवेलायां तु सर्वत्र सौन्दर्यम् एव दृश्यते। सरस्तीरे राजहंसः, ____________ , च विहरतः, ____________ नृत्यति प्रकृतेः शोभा चित्तं हरति ____________ अपि ध्वनिः यत्र-तत्र श्रूयते। माता ____________ प्रबोधयति। कोकिलः तु यदा ____________ स्थित्वा गायति तदा जीवनम् रसमयम् एव भवति। अद्भुता सौन्दर्यमयी ____________ एषा। अतः आनन्देन यापनीयं जीवनं न तु ____________।