अपठित-अवबोधनम् Sanskrit - अपठित-अवबोधनम्

अनुशासनम् हि नाम कर्त्तव्यपालनम्। सर्वेषां कृते अनुशासनम् आवश्यकम्। प्रकृतिरपि अनुशासनं पालयति, यथा अनुशासनकारणादेव सूर्यः स्वपरिपथे भ्रमति, वायुः अहर्निशं वहति, समये मेघः वर्षति; समयानुसारेण ऋतवः आयान्ति यान्ति च। तथैव मानवजीवने कर्त्तव्य-अकर्त्तव्यबोधः अनुशासनात् एव भवति । परञ्च अद्यत्वे विशेषतः छात्रमध्ये अनुशासनाभावः दृश्यते, ते विद्यालयस्यानुशासनं सम्यग्रूपेण न परिपालयन्ति, सर्वदा नियमान् उलङ्घय राष्ट्रीयसम्पदः हानि कुर्वन्ति। गुरून् मातापितृन् तिरस्कुर्वन्ति । अतः विद्यालये छात्रेभ्यः अनुशासनशिक्षा दातव्या येन ते स्वजीवनं सफल कृत्वा देशस्यापि शिरः उन्नतं करिष्यन्ति, तेभ्यः इयमपि शिक्षा दातव्या यत् यदि प्रकृतिः स्वकर्त्तव्याचरणात् भ्रष्टाः भविष्यति तर्हि जगतः स्थितिः कीदृशी भविष्यति ? एवमेव अनुशासनाभावात् छात्राः अपि स्वजीवनेन सह राष्ट्रस्यापि विनाशं करिष्यन्ति ।
प्रश्नाः-
1. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) किं नाम अनुशासनम् ?
(ii) अनुशासनहीनाः छात्राः राष्ट्रस्य किं करिष्यन्ति?
(iii) मानवजीवने कर्तव्य-अकर्तव्यबोध कस्मात् एव भवति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) प्राकृतिकवस्तूनि अनुशासनं पालयन्ति किं किं कुर्वन्ति?
(ii) छात्रेभ्यः का शिक्षा दातव्या?
(iii) अनुशासनहीन छात्राः केषाम् तिरस्कुर्वन्ति?
III. उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत ।
IV. यथानिर्देशम् उत्तरत (केवलं प्रश्नत्रयम्)
(i) 'आयान्ति' इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदम् ?
(अ) सूर्य (ब) वायुः (स) मेघः (द) ऋतवः
(ii) 'कर्त्तव्यबोधः' अस्य किम् विलोमपदम् गद्यांशे प्रयुक्तम् ?
(अ) अकर्त्तव्यबोधः (ब) अनुशासनहीन (स) नियमान् उलङ्घय (द) न परिपालयन्ति
(iii) 'ते स्वजीवनं सफलं कृत्वा देशस्य शिरः उन्नतं कुर्वन्ति' अस्मिन् वाक्ये विशेषणपदं किम् ?
(अ) स्वजीवनं (ब) देशस्य (स) उन्नतं (द) शिरः
(iv) करिष्यन्ति क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम्?
(अ) राष्ट्रस्य (ब) छात्राः (स) स्वजीवनेन (द) अनुशासनाभावात्

महाकविः कालिदासः न केवलं संस्कृत -साहित्यस्य अपितु विश्वसाहित्यस्य श्रेष्ठः कविः अस्ति। अत एव इंगलैण्डदेशवासिनः स्वकीयाभ्यां सर्वश्रेष्ठाभ्यां दान्ते - वर्जिलाभ्यां सह तस्य तुलनां कुर्वन्ति। जर्मनी-देशवासिनः तु तं 'शेक्सपीयर' इति कथयन्ति। एषः महान् कविः नाटककारः चासीत् । कालिदासेन विरचिताः सप्त ग्रन्थाः सन्ति। एतेषु रघुवंशम् कुमारसंभवम् इति द्वे महाकाव्ये, ऋतुसंहारम् मेघदूतम् नामके द्वे खण्डकाव्ये, अभिज्ञानशाकुन्तलम्, विक्रमोर्वशीयम्, मालविकाग्निमित्रम् चेति त्रीणि नाटकानि सन्ति। सौन्दर्य-वर्णने काव्यप्रतिभायां च महाकविः कालिदासः अद्यापि अप्रतिमः वर्तते। भारतीय-महाकविषु सः 'कविकुलगुरुः' इति उपाधिना विभूषितः ।
प्रश्नाः-
1. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कालिदासः कति नाटकानि अरचयत्?
(i) कः कविकुलगुरुः कथ्यते ?
(iii) जर्मनी -देशवासिनः कालिदासं प्रति किं कथयन्ति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कस्मिन् विषये कालिदासः अद्यापि अप्रतिमः?
(ii) कालिदासेन कति ग्रन्थाः रचिताः?
(iii) कालिदासः कः आसीत् ?
III. उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत ।
IV. यथानिर्देशम् उत्तरत (केवलं प्रश्नत्रयम्)
(i) 'श्रेष्ठः' पदस्यः किम् विशेष्य-पदम् अस्ति ?
(अ) कालिदास (ब) संस्कृत साहित्य (स) विश्वसाहित्य (द) कवि
(ii) 'अद्वितीयः' इत्यर्थे गद्यांशे किम् पदम् प्रयुक्तम्?
(अ) महाकवि (ब) कुलगुरु (स) अप्रतिमः (द) शेक्सपीयर
(iii) 'कालिदासः अद्यापि अप्रतिमः वर्तते' अस्मिन् वाक्यांशे 'वर्तते' क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम्?
(अ) कालिदासः (ब) अद्यापि (स) अप्रतिमः (द) उपर्युक्त सभी
(iv) कालिदासस्य प्रसिद्ध नाटकम् अस्ति-
(अ) रघुवंशम् (ब) मेघदूतम् (स) अभिज्ञानशाकुन्तलम् (द) कुमारसंभवम्

अहं राजमार्गोऽस्मि । सुदूरं चलामि, निरन्तरं चलामि, अहर्निशं चलामि एव। कर्तव्यपथेन सततं गच्छन् अहं बहूनि कष्टानि अनुभवामि। परमहं तानि न गणयामि। यद्यहं स्वकर्तव्यम् न कुर्याम् तर्हि जनाः कथं स्वं गन्तव्यस्थानं प्राप्नुयुः ? जनानां कार्याणि सिध्यन्तु एषा कामना मां कर्तव्यनिष्ठं करोति। एतेन मे सन्तोषः जायते । कर्तव्यपालनं मे सन्तोषवर्धनम्। मम आपदां का गणना? मम वक्षस्थले मोटरयानानि, बसयानानि, द्विचक्रिकाः, त्रिचक्रिकाः अपराणि च विविधानि वाहनानि यान्ति आयान्ति च। कथं -कथं ते ममोपरि प्रहारं कुर्वन्ति। पथिकाः अवकरं क्षिप्त्वा मां मलिनं कुर्वन्ति माम् उभयतः स्थिताः वृक्षाः वाहनानां धूम्रेण कष्टम् अनुभवन्ति । तेषां हरितानि पत्राणि विचित्राणि च कुसुमानि दृष्ट्वा मम चित्तम् प्रसीदति। प्रकृतिमाता वर्षाजलेन मम मलिनं मुखं प्रक्षालयति ।
प्रश्नाः-
1. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) के वाहनानां धूम्रेण कष्टम् अनुभवन्ति ?
(ii) केषां कार्याणि सिध्यन्तु इति राजमार्गस्य कामना अस्ति?
(iii) पथिकाः किं क्षिप्त्वा राजमार्ग मलिनं कुर्वन्ति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) राजमार्गस्य वक्षस्थले के के यान्ति आयान्ति च?
(ii) मम मुखं का प्रक्षालयति ?
(iii) राजमार्गम् कानि दृष्ट्वा चित्तम् प्रसीदति?
III. उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत ।
IV. यथानिर्देशम् उत्तरत (केवलं प्रश्नत्रयम्)
(i) 'पुष्पाणि' इत्यर्थे अस्मिन् अनुच्छेदे किं पदं प्रयुक्तम् अस्ति ?
(अ) हरितानि (ब) विचित्राणि (स) कुसुमानि (द) पत्राणि
(ii) अत्र 'प्रक्षालयति' इति क्रियापदस्य कर्ता कः अस्ति?
(अ) प्रकृतिमाता (ब) वर्षाजलेन (स) मम (द) मुखम्
( iii) अस्मिन् अनुच्छेदे 'बहूनि' इत्यस्य पदस्य विशेष्यपदं किम् अस्ति ?
(अ) जनानाम् (ब) कुसुमानि (स) वाहनानि (द) कष्टानि
(iv) अनुभवन्ति क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम्?
(अ) पथिकाः (ब) माम् (स) वृक्षाः (द) उपर्युक्त सभी

प्रकृतिः मनुष्यस्य उपकारिणी। मनुष्यैः सह तस्याः शाश्वतः सम्बन्धः । सा विविधरूपेण अस्मिन् जगति आत्मानं प्रकटयति। पशवः, पक्षिणः, वनस्पतयः च तस्याः एव अङ्गानि । निराशाः असहायाः जनाः तस्याः एव आश्रयं प्राप्नुवन्ति। सा स्वमनोहरेण सौन्दर्येण नीरसम् हृदयम् अपि सरसं करोति। सूर्यः चन्द्रः च तस्याः नेत्रे। शस्य- श्यामला एषा भूमिः। विविधाः ओषधयः सकलानि खनिजानि च प्रकृतेः एव शोभा। सा तु नित्यम् एव एतैः साधनैः सर्वेषाम् उपकारं करोति, परम् अधन्यः अयं जनः कृतज्ञतां विहाय असाधुसेवितं पथं गच्छति, विविधानि कष्टानि च अनुभवति। नरः शाश्वतं सुखं वाञ्छति चेत् तर्हि प्रकृतेः प्रतिकूलं कदापि न आचरेत् इति ।
प्रश्नाः-
1. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) प्रकृतिः कस्य उपकारिणी वर्तते ?
(ii) नरः कीदृशं सुखं वाञ्छति?
(iii) सूर्यः चन्द्रः च कस्या नेत्रेस्तः?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) प्रकृतेः एव आश्रयं के प्राप्नुवन्ति?
(ii) प्रकृतिः कथं नीरसं हृदयं सरसं करोति ?
(iii) प्रकृतेः अंगानि के सन्ति?
III. उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत ।
IV. यथानिर्देशम् उत्तरत (केवलं प्रश्नत्रयम्)
(i) 'जनः' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम् ?
(अ) कृतज्ञतां (ब) विहाय (स) गच्छति (द) करोति
(ii) 'कृतघ्नताम्' इत्यस्य पदस्य कः विपर्ययः अनुच्छेदे आगतः?
(अ) नीरसम् (ब) कृतज्ञताम् (स) सरसम् (द) असाधु
(iii) 'सकलानि खनिजानि.....' इत्यत्र किं विशेषणम् वर्तते ?
(अ) विविधाः (ब) ओषधयः (स) सकलानि (द) प्रकृते
(iv) आचरेत् क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम् ?
(अ) नरः (ब) सुखं (स) प्रकृतेः (द) प्रतिकूलं

क्रोधः मनुष्यस्य प्रधानः वैरी अस्ति। अस्माकं शास्त्रेषु वर्णितं यत् 'क्रोधः सुदुर्जयः शत्रु' इति । समाजे एतादृशाः विरलाः एव जनाः भवन्ति, ये क्रोधं न कुर्वन्ति। क्रोधी मनुष्यः सदा कष्टम् अनुभवति । क्रोधवशात् उन्मत्तः भूत्वा सः अन्यान् पीडयति। बहवः अपराधिनः क्रोधस्य कारणात् एव अपराधं कुर्वन्ति । क्रोधः प्रायः क्षणिकः भवति। ये क्षणिकं क्रोधं वशीकुर्वन्ति, ते सदा सुखिनः भवन्ति । अतः क्रोधं विहाय जनाः क्षमाशीलाः भवन्तु। क्रोधान्धः जनः पूर्वं तु अपराधं करोति, पश्चात् च पश्चात्तापं करोति । क्रोधवशाद् अपराधकरणेन मानवः पापयुक्तः भवति। समस्तानां पापानां मूलकारणं क्रोधः एव अस्ति । क्रोधः सच्चित्तानाम् अपि तपसां विनाशं करोति। अतः क्रोधः सर्वथा त्याज्यः ।
प्रश्नाः-
1. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) क्रोधी मनुष्यः किम् अनुभवति ?
(ii) मनुष्यस्य प्रधानः वैरी कः अस्ति?
(iii) क्रोधान्धः जन पूर्व किम् करोति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) शास्त्रेषु किं वर्णितम् अस्ति ?
(ii) समस्तपापानां मूलकारणं किम् अस्ति ?
(iii) क्रोधवशात् मानवः कीदृशम् भवति ?
III. उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत ।
IV. यथानिर्देशम् उत्तरत (केवलं प्रश्नत्रयम्)
(i) 'अपराधं कुर्वन्ति' क्रियापदस्य कर्तृपदम् अत्र किमस्ति ?
(अ) बहवः (ब) अपराधिनः (स) अपराधम् (द) क्रोधस्य
(ii) 'शत्रुः' इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशे किम् प्रयुक्तम् ?
(अ) सुदुर्जयः (ब) विरलाः (स) वैरी (द) अपराधी
(iii) 'समस्तानां' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किमस्ति ?
(अ) पापानां (ब) मूलकारणम् (स) क्रोधः (द) उपर्युक्त सभी
(iv) समाजे एतादृशाः विरलाः एव जनाः भवन्ति। वाक्ये कर्तृपदम् किम् ?
(अ) एतादृशाः (ब) विरलाः (स) जनाः (द) उपर्युक्त सभी