गोदोहनम् Sanskrit - गोदोहनम्

अद्यतनीयं कार्यम् अद्यैव विधीयताम् ।

सा पीडाम् अनुभवति ।

धेनुः पृष्ठपादेन प्रहरति ।

तात ! पञ्चदश घटान् इच्छामि ।

चन्दनः मोदकानि खादति ।

(i) नन्दिनी पुनः पुनः पादप्रहारेण ताडयित्वा चन्दनं रक्तरञ्जितं करोति ।
(ii) सः दुग्धदोहनं विहाय नन्दिन्याः सेवां करोति।
(iii) मल्लिका स्वसखिभिः सह काशीविश्वनाथमन्दिरं प्रति गच्छति।
(iv) दिनस्य कार्यं तस्मिन्नेव दिने कर्त्तव्यम् ।
(v) महोत्सवे त्रिशत-सेटकमितस्य दुग्धस्य व्यवस्था चन्दनेन करणीया।
(vi) चन्दनः उत्सवदिने एव समग्रं दुग्धदोहनं कर्तुमिच्छति ।
(vii) उमायाः पितामहस्य गृहे मासान्ते महोत्सवः भविष्यति ।
(viii) मासान्ते चन्दनः धेनोः समीपं गत्वा दोग्धुं प्रयासं करोति ।

मल्लिका - आम् भर्तः ! सत्यमेव । मयापि पठितं यत —
(i) सुविचार्य विधातव्यं कार्य कल्याणकाङ्क्षिणा।
यः करोत्यविचार्यैतत् स विषीदति मानवः ॥
किन्तु प्रत्यक्षतया अद्य एव अनुभूतम् एतत् ।
सर्वे - दिनस्य कार्यं तस्मिन्नेव दिने कर्तव्यम् । यः एवं न करोति सः कष्टं लभते ध्रुवम् ।
(जवनिका पतनम् )
(सर्वे मिलित्वा गायन्ति।)
(ii) आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः ।
क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तदसम् ॥
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कार्यं कथं विधातव्यम् ?
(ii) कस्य कार्यं तस्मिन्नेव दिने कर्त्तव्यम् ?
(iii) सुविचार्य किं विधातव्यम् ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम् )
(i) कः मानवः विषीदति?
(ii) कार्यं तस्मिन् दिनैव न करणेन किं वर्तते ?
(iii) कालः कस्य रसम् पिबति?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' लभते ' इति क्रियायाः कर्तृपदं नाट्यांशे किमस्ति ?
(ii) ' तस्मिन् दिने ' इत्यत्र विशेष्यपदं किमस्ति ?
(iii) ' अविचार्य ' इत्यस्य विलोमपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत ।

मल्लिका - (चीत्कारं श्रुत्वा, झटिति प्रविश्य) नाथ ! किं जातम् ? कथं त्वं रक्तरञ्जितः ?
चन्दनः -धेनुः दोग्धुम् अनुमतिम् एव न ददाति । दोहनप्रक्रियाम् आरभमाणम् एव ताडयति - माम् ।
(मल्लिका धेनुं स्नेहेन वात्सल्येन च आकार्य दोग्धुं प्रयतते । किन्तु, धेनुः दुग्धहीना एव इति अवगच्छति ।)
मल्लिका - (चन्दनं प्रति) नाथ ! अत्यनुचितं कृतम् आवाभ्याम् यत्, मासपर्यन्तं धेनोः दोहनं कृतम्। सा पीडाम् अनुभवति । अत एव ताडयति।
चन्दनः - देवि ! मयापि ज्ञातं यत्, अस्माभिः सर्वथा अनुचितमेव कृतं यत् पूर्णमासपर्यन्तं दोहनं न कृतम् । अत एव दुग्धं शुष्कं जातम् । सत्यमेव उक्तम् —
कार्यमद्यतनीयं यत् तदद्यैव विधीयताम् ।
विपरीते गतिर्यस्य स कष्टं लभते ध्रुवम् ॥
श्लोकान्वयः - यत् अद्यतनीयं कार्यं तत् अद्यैव विधीयताम्। यस्य गतिः विपरीते (अस्ति) सः ध्रुवं कष्टं लभते ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कः रक्तरञ्जितः जातः?
(ii) का पीडाम् अनुभवति ?
(iii) चन्दन पश्चात् दुग्ध दोहन क्रियाम् का प्रयतते ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) मल्लिका किं कृत्वा दोग्धुं प्रयतते ?
(ii) धेनुं कथं पीडाम् अनुभवति ?
(iii) धेनोः मासपर्यन्तं न दुग्ध दोहनेन किं परिणामं जातम् ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'ददाति' इति क्रियापदस्य नाट्यांशे कर्तृपदं किम् ?
(ii) 'दुग्धहीना धेनुः' इत्यत्र विशेषणपदं किम् ?
(iii) 'शीघ्रम्' इत्यस्य पर्यायपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।

(पञ्चमं दृश्यम् )
(मासानन्तरं सन्ध्याकालः। एकत्र रिक्ताः नूतनघटाः सन्ति। दुग्धक्रेतारः अन्ये च ग्रामवासिनः अपरत्र आसीनाः)
चन्दनः - (धेनुं प्रणम्य, मङ्गलाचरणं विधाय, मल्लिकाम् आह्वयति) मल्लिके ! सत्वरम् आगच्छ ।
मल्लिका - आयामि नाथ ! दोहनम् आरभस्व तावत् |
चन्दनः - (यदा धेनोः समीपं गत्वा दोग्धुम् इच्छति, तदा धेनुः पृष्ठपादेन प्रहरति । चन्दनश्च पात्रेण सह पतति) नन्दिनि ! दुग्धं देहि। किं जातं ते? (पुनः प्रयासं करोति) (नन्दिनी च पुनः पुनः पादप्रहारेण ताडयित्वा चन्दनं रक्तरञ्जितं करोति) हा ! हतोऽस्मि । (चीत्कारं कुर्वन् पतति) (सर्वे आश्चर्येण चन्दनम् अन्योन्यं च पश्यन्ति )
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम् )
(i) चन्दनः काम् आह्वयति ?
(ii) धेनुः केन प्रहरति ?
(iii) दुग्धक्रेतारः मासानन्तरं कदा आगताः?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कः चीत्कारं कुर्वन् पतति ?
(ii) दुग्ध दोहनम् पूर्वं चन्दन किं करोति ?
(iii) नन्दिन्याः पादप्रहारेण चन्दनः कीदृश संजात?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' इच्छति ' इति क्रियापदस्य नाट्यांशे कर्तृपदं किम् ?
(ii) ' नूतनघटाः ' इत्यस्य विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किमस्ति ?
(iii) ' परस्परम् ' इत्यस्य पर्यायपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत ।

चन्दनः - नमस्करोमि तात ! पञ्चदश घटान् इच्छामि। किं दास्यसि ?
देवेशः - कथं न? विक्रयणाय एव एते। गृहाण घटान् । पञ्चशतोत्तर-रूप्यकाणि च देहि।
चन्दनः - साधु। परं मूल्यं तु दुग्धं विक्रीय एव दातुं शक्यते ।
देवेशः - क्षम्यतां पुत्र ! मूल्यं विना तु एकमपि घटं न दास्यामि ।
मल्लिका - (स्वाभूषणं दातुमिच्छति) तात! यदि अधुनैव मूल्यम् आवश्यकं तर्हि, गृहाण एतत् आभूषणम् ।
देवेशः - पुत्रिके ! नाहं पापकर्म करोमि । कथमपि नेच्छामि त्वाम् आभूषणविहीनां कर्तुम् । नयतु यथाभिलषितान् घटान् । दुग्धं विक्रीय एव घटमूल्यम् ददातु ।
उभौ - धन्योऽसि तात! धन्योऽसि ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) चन्दनः कति घटान् इच्छति?
(ii) कः पापकर्म न करोति ?
(iii) देवेशः किम् विना एकमपि घटं दास्यति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) मल्लिका घटमूल्यार्थं किं दातुमिच्छति?
(ii) घटानाम् मूल्यम् कतयः रुप्यकाणि सन्ति?
(iii) कदापापकर्मरहित देवेशः घटमूल्यम् ग्रहीण्यति ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' करोमि ' इति क्रियापदस्य नाट्यांशे कर्तृपदं किम् ?
(ii) ' पञ्चदश ' इति विशेषणस्य नाट्यांशे विशेष्यपदं किम् ?
(iii) ' क्रीत्वा ' इत्यस्य विलोमपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत ।

(चतुर्थं दृश्यम् )
कुम्भकारः - (घटरचनायां लीनः गायति)
ज्ञात्वाऽपि जीविकाहेतोः रचयामि घटानहम् ।
जीवनं भ‌ङ्गुरं सर्वं यथैष मृत्तिकाघटः ॥
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कुम्भकारः कुत्र लीनः गायति ?
(ii) किं सर्वं भङ्गुरम् अस्ति ?
(iii) घटरचनां कः करोति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कुम्भकारः किमर्थं घटान् रचयति ?
(ii) मानव जीवनं कीदृशीव अस्ति?
(iii) मानव जीवनस्य तुलनां कस्मात् अकरोत् ?
III. भाषिककार्यम्- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' गायति ' इति क्रियायाः नाट्यांशे कर्तृपदं किम् ?
(ii) ' सर्वम् ' इति विशेषणस्य नाट्यांशे विशेष्यपदं किमस्ति ?
(iii) ' कुम्भान् ' इत्यस्य पर्यायपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत ।