सिकतासेतुः Sanskrit - सिकतासेतुः

भवदि्भः मे नयनयुगलम् उन्मीलितम् ।

पुरुषार्थेः एव लक्ष्यं प्राप्यते ।

गुरुगृहं गत्वैव विद्याभ्यासो मया करणीयः ।

अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषामि ।

मामेवोद्दिश्य भद्रपुरुषोऽयम् अधिक्षिपति ।

(i) तदिदानीं विद्याध्ययनाय गुरुकुलमेव गच्छामि ।
(ii) पुरुषः-अहं समुत्प्लुत्यैव गन्तुं क्षमोऽस्मि ।
(iii) तपोदत्तः बाल्ये पितृचरणैः क्लेश्यमानोऽपि विद्यां नाऽधीतवान् ।
(iv) पुरुषार्थैरेव लक्ष्यं प्राप्यते ।
(v) पुरुषमेकं सिकताभिः सेतुनिर्माणप्रयासं कुर्वाणं दृष्ट्वा हसति ।
(vi) सः तपश्चर्यया विद्यामवाप्तुं तत्परो भवति ।
(vii) अये ! मामेवोद्दिश्य भद्रपुरुषोऽयम् अधिक्षिपति ।
(viii) आश्चर्यम् ! सिकताभिरेव सेतुं करिष्यसि ?

तपोदत्तः — (सवैलक्ष्यम् आत्मगतम्) 
अये ! मामेवोद्दिश्य भद्रपुरुषोऽयम् अधिक्षिपति ! नूनं सत्यमत्र पश्यामि । अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषामि ! तदियं भगवत्याः शारदाया अवमानना। गुरुगृहं गत्वैव विद्याभ्यासो मया करणीयः । पुरुषार्थैरेव लक्ष्यं प्राप्यते ।
(प्रकाशम् )
भो नरोत्तम ! नाऽहं जाने यत् कोऽस्ति भवान् । परन्तु भवद्भिः उन्मीलितं मे नयनयुगलम् । तपोमात्रेण विद्यामवाप्तुं प्रयतमानः अहमपि सिकताभिरेव सेतुनिर्माणप्रयासं करोमि । तदिदानीं विद्याध्ययनाय गुरुकुलमेव गच्छामि ।
(सप्रणामं गच्छति।)
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कैः एव लक्ष्यं प्राप्यते ? 
(ii) तपोदत्तः विद्याध्ययनाय कुत्र गच्छति? 
(iii) भद्रपुरुष कस्य अधिक्षति ? 
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) तपोदत्तः स्वस्य वैदुष्यं प्राप्तये कस्याः अवमानना मन्यते ? 
(ii) कुत्र गत्वैव विद्याभ्यासो करणीयः? 
(iii) कः तपोदत्तस्य नयनयुगलम् उन्मीलितम्? 
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'अधिक्षिपति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(ii) 'शारदायाः' इति विशेष्यस्य विशेषणपदं किम् ?
(iii) 'पाण्डित्यम्' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत।

पुरुषः - भोस्तपस्विन् ! कथं माम् अवरोधं करोषि? प्रयत्नेन किं न सिद्धं भवति? कावश्यकता शिलानाम् ? सिकताभिरेव सेतुं करिष्यामि स्वसंकल्पदृढतया । 
तपोदत्तः - आश्चर्यम् ! सिकताभिरेव सेतुं करिष्यसि? सिकता जलप्रवाहे स्थास्यन्ति किम्? भवता चिन्तितं न वा? 
पुरुषः - (सोत्प्रासम्) चिन्तितं चिन्तितम् । सम्यक् चिन्तितम् । नाहं सोपानसहायतया अधिरोढूं विश्वसिमि । समुत्प्लुत्यैव गन्तुं क्षमोऽस्मि । 
तपोदत्तः - (सव्यङ्ग्यम्)
साधु साधु ! आञ्जनेयमप्यतिक्रामसि ! 
पुरुषः - (सविमर्शम् )
कोऽत्र सन्देहः ? किञ्च,
विना लिप्यक्षरज्ञानं तपोभिरेव केवलम् ।
यदि विद्या वशे स्युस्ते, सेतुरेष तथा मम ॥
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) केन सर्वं सिद्धं भवति?
(ii) पुरुषः कम् अतिक्रामति?
(iii) सिकताभिरेव कथं सेतु निर्माणं भवितुम् अर्हति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) तपोदत्तः कं विना तपोभिरेव विद्यां वशे कर्तुमिच्छति?
(ii) पुरुषं कथम् अधिरोढूं विश्वसिति ?
(iii) विद्याप्राप्ति हेतु कस्या आवश्यकता वर्तते ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'स्थास्यन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(ii) 'हनुमन्तम्' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत।
(iii) 'अक्षमः' इत्यस्य विलोमपदं किम् ?

(जलोच्छलनध्वनिः श्रूयते)
अये कुतोऽयं कल्लोलोच्छलनध्वनिः ? महामत्स्यो मकरो वा भवेत् । पश्यामि तावत् ।
(पुरुषमेकं सिकताभिः सेतुनिर्माण-प्रयासं दृष्ट्वा सहासम्)
हन्त ! नास्त्यभावो जगति मूर्खाणाम् ! तीव्रप्रवाहायां नद्यां मूढोऽयं सिकताभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते !
(साट्टहासं पार्श्वमुपेत्य )
भो महाशय ! किमिदं विधीयते ! अलमलं तव श्रमेण। पश्य,
रामो बबन्ध यं सेतुं शिलाभिर्मकरालये।
विदधद् बालुकाभिस्तं यासि त्वमतिरामताम् ॥
चिन्तय तावत् । सिकताभिः क्वचित्सेतुः कर्तुं युज्यते ?
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) जगति केषाम् अभावः नास्ति ?
(ii) मूर्खः नद्यां काभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते ?
(iii) रामः काभिः सेतुं बबन्ध ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) तपोदत्तः कीदृशं पुरुषं दृष्ट्वा हसति ?
(ii) नद्यां सिकताभिः सेतुनिर्माणप्रयासं पुरुषं कीदृशः अस्ति?
(iii) सिकताभिः सेतुनिर्माता तुलना कस्मात् कृतवान्?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'जलबन्धः' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत।
(ii) 'प्रयतते' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(iii) 'तीव्रप्रवाहायाम्' इत्यस्य विशेष्यपदं किम्?

(ततः प्रविशति तपस्यारतः तपोदत्तः)
तपोदत्तः - अहमस्मि तपोदत्तः । बाल्ये पितृचरणैः क्लेश्यमानोऽपि विद्यां नाऽधीतवानस्मि । तस्मात् सर्वैः कुटुम्बिभिः मित्रैः ज्ञातिजनैश्च गर्हितोऽभवम् ।
(ऊर्ध्वं निःश्वस्य)
हा विधे ! किम् इदं मया कृतम् ? कीदृशी दुर्बुद्धि आसीत् तदा। एतदपि न चिन्तितं यत् —
परिधानैरलङ्कारैर्भूषितोऽपि न शोभते ।
नरो निर्मणिभोगीव सभायां यदि वा गृहे ॥
(किञ्चिद् विमृश्य)
भवतु, किम् एतेन ? दिवसे मार्गभ्रान्तः सन्ध्यां यावद् यदि गृहमुपैति तदपि वरम् । नाऽसौ भ्रान्तो मन्यते । अतोऽहम् इदानीं तपश्चर्यया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्मि ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कीदृशः तपोदत्तः प्रविशति ?
(ii) तपोदत्तः बाल्ये कैः क्लेश्यमानः आसीत् ?
(iii) बाल्यकाले कः विद्यां नाऽधीतवान् ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) तपोदत्तः कैः गर्हितः अभवत् ?
(ii) कस्य भ्रान्तो न मन्यते ?
(iii) तपोदत्त केन विद्यामवाप्तुं प्रवृतः?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'कीदृशी' इत्यस्य विशेष्यपदं किम् ?
(ii) 'बन्धुबान्धवैः' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत।
(iii) ' किमिदम् मया कृतम् ' - इत्यत्र 'मया' सर्वनामस्थाने संज्ञापदं लिखत ।