स्वर्णकाकः Sanskrit - स्वर्णकाकः

लुब्धया बालिकया लोभस्य फलं प्राप्तम् ।

स्वर्णकाकस्तत्कृते ताम्रमयं सोपानमेव प्रायच्छत् ।

ईर्ष्याया सा स्वर्णकाकस्य रहस्यमभिज्ञातवती ।

तस्यां महार्हाणि हीरकाणि विलोक्य सा प्रहर्षिता जाता।

गृहम् आगत्य तया मञ्जूषा समुद्घाटिता ।

प्रतिनिवृत्तिकाले स्वर्णकाकेन कक्षाभ्यन्तरात् तिस्त्रः मञ्जूषाः तत्पुरः समुत्क्षिप्ताः । लोभाविष्टा सा बृहत्तमां मञ्जूषां गृहीतवती । गृहमागत्य सा तर्षिता यावद् मञ्जूषामुद्घाटयति तावत् तस्यां भीषणः कृष्णसर्पो विलोकितः । लुब्धया बालिकया लोभस्य फलं प्राप्तम् । तदनन्तरं सा लोभं पर्यत्यजत् ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) लुब्धया बालिकया कस्य फलं प्राप्तम्?
(ii) लोभाविष्टा सा कीदृशीं मञ्जूषां गृहीतवती ?
(iii) स्वर्ण काकेन कदा तिस्त्र मंजूषा तत्पुरुसमुत्क्षिप्ताः?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) गृहमागत्य बालिकया मञ्जूषायां किम् विलोकितः?
(ii) कया लोभस्य फलं प्राप्तम् ?
(iii) बालिका लोभं कदापर्यत्यजत् ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' लुब्धया ' इति विशेषणस्य विशेष्यपदं किम् प्रयुक्तम् ?
(ii) ' लघुतमाम् ' इत्यस्य गद्यांशात् विलोमपदं चित्वा लिखत ।
(iii) ' उद्घाटयति ' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किमस्ति ?

तस्मिन्नेव ग्रामे एका अपरा लुब्धा- वृद्धा न्यवसत् । तस्या अपि एका पुत्री आसीत् । ईर्ष्याया सा तस्य स्वर्णकाकस्य रहस्यम् ज्ञातवती । सूर्यातपे तण्डुलान् निक्षिप्य तयापि स्वसुता रक्षार्थं नियुक्ता । तथैव स्वर्णपक्षः काकः तण्डुलान् भक्षयन् तामपि तत्रैवाकारयत् । प्रातस्तत्र गत्वा सा काकं निर्भर्त्सयन्ती प्रावोचत् -" भो नीचकाक ! अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ।" काकोऽब्रवीत् — " अहं त्वत्कृते सोपानम् अवतारयामि। तत्कथय स्वर्णमयं रजतमयं ताम्रमयं वा। " गर्वितया बालिकया प्रोक्तम् —" स्वर्णमयेन सोपानेन अहम् आगच्छामि।" परं स्वर्णकाकस्तत्कृते ताम्रमयं सोपानमेव प्रायच्छत् । स्वर्णकाकस्तां भोजनमपि ताम्रभाजने एव अकारयत् ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ग्रामे अपरा वृद्धा कीदृशी न्यवसत् ?
(ii) सा वृद्धा कस्य रहस्यम् अभिज्ञातवती?
(iii) तण्डुलान् रक्षार्थ को नियुक्ता?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) सूर्यातपे वृद्धया किं कृतम् ?
(ii) लुब्धावृद्धायाः बालिका काके किं प्रावोचत्?
(iii) लुब्धा बालिका कस्मिन् भाजने भोजनम् आखादत्।
III. भाषिककार्यम्- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' तस्मिन् ' इति पदस्य विशेष्यपदं किम् ?
(ii) ' सुता ' इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
(iii) ' न्यवसत् ' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?

इत्युक्त्वा काकः कक्षाभ्यन्तरात् तिस्त्रः मञ्जूषाः निस्सार्य तां प्रत्यवदत्- " बालिके! यथेच्छं गृहाण मञ्जूषामेकाम्। " लघुतमां मञ्जूषां प्रगृह्य बालिकया कथितम् इयत् एव मदीयतण्डुलानां मूल्यम् ।
गृहमागत्य तया मञ्जूषा समुद्घाटिता, तस्यां महार्हाणि हीरकाणि विलोक्य सा प्रहर्षिता तद्दिनाद्धनिका च सञ्जाता।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) काकः कति मञ्जूषाः निस्सार्य प्रत्यवदत्?
(ii) बालिकया कीदृशी मञ्जूषा गृहीता?
(iii) लघुतमा मंजूषा केषां मूल्यम् ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) मञ्जूषायां कानि आसन् ?
(ii) कुत्र आगत्य तया मंजूषां समुद्घाटिता ?
(iii) बालिका महार्हाणि हीरकाणि प्राप्य कीदृशः संजाता?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' लघुतमाम् ' इति विशेषणस्य विशेष्यपदं किम् ?
(ii) ' प्रत्यवदत् ' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(iii) ' इत्युक्त्वा ' इत्यस्य सन्धिविच्छेदं कुरुत ।

चिरकालं भवने चित्रविचित्रवस्तूनि सज्जितानि दृष्ट्वा सा विस्मयं गता । श्रान्तां तां विलोक्य काकः अवदत् - " पूर्वं लघुप्रातराशः क्रियताम् वद त्वं स्वर्णस्थाल्यां भोजनं करिष्यसि किं वा रजतस्थाल्याम् उत ताम्रस्थाल्याम्"? बालिका अवदत्- ताम्रस्थाल्याम् एव अहं " निर्धना भोजनं करिष्यामि।" तदा सा आश्चर्यचकिता सञ्जाता यदा स्वर्णकाकेन स्वर्णस्थाल्यां भोजनं " परिवेषितम् ।" न एतादृशम् स्वादु भोजनमद्यावधि बालिका खादितवती। काकोऽवदत्- बालिके ! अहमिच्छामि यत् त्वम् सर्वदा अत्रैव तिष्ठ परं तव माता तु एकाकिनी वर्तते । अतः " त्वं शीघ्रमेव स्वगृहं गच्छ। "
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) स्वर्णकाकेन कस्यां भोजनं परिवेषितम् ?
(ii) बालिकायाः माता कीदृशी आसीत् ?
(iii) बालिकां प्रातराशः प्रति कः कथयति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) बालिका अद्यावधिः किम् न खादितवती ?
(ii) बालिका शीघ्रमेव कुत्र गच्छ ?
(iii) श्रान्ता बालिकां दृष्ट्वा काकः किं अवदत् ?
III. भाषिककार्यम्- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'इच्छामि' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(ii) 'स्वादु' इति विशेषणस्य विशेष्यपदं किम् ?
(iii) 'तिष्ठ' इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत ।

चिरकालं भवने चित्रविचित्रवस्तूनि सज्जितानि दृष्ट्वा सा विस्मयं गता । श्रान्तां तां विलोक्य काकः अवदत् - " पूर्वं लघुप्रातराशः क्रियताम् वद त्वं स्वर्णस्थाल्यां भोजनं करिष्यसि किं वा रजतस्थाल्याम् उत ताम्रस्थाल्याम्"? बालिका अवदत् -ताम्रस्थाल्याम् एव अहं " निर्धना भोजनं करिष्यामि।" तदा सा आश्चर्यचकिता सञ्जाता यदा स्वर्णकाकेन स्वर्णस्थाल्यां भोजनं " परिवेषितम् ।" न एतादृशम् स्वादु भोजनमद्यावधि बालिका खादितवती। काकोऽवदत्- बालिके ! अहमिच्छामि यत् त्वम् सर्वदा अत्रैव तिष्ठ परं तव माता तु एकाकिनी वर्तते । अतः " त्वं शीघ्रमेव स्वगृहं गच्छ। "
 I.एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) भवने कानि सज्जितानि आसन् ?
(ii) श्रान्तां बालिकां विलोक्य कः प्राह?
(iii) बालिका कीदृशम् भोजनम् खादितवती ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) भवने किं दृष्ट्वा बालिका विस्मयं गता?
(ii) स्वर्णकाकेन कीदृशम् स्थाल्यां भोजनं परिवेषितम् ?
(iii) काकः बालिकां प्रति किम् इच्छति?
III. भाषिककार्यम्- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' वद ' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् अस्ति?
(ii) ' प्रातराशः ' इत्यस्य विशेषणपदं किम्?
(iii) ' बहुकालम् ' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत।

(i) लोभाविष्टा सा बृहत्तमां मञ्जूषां गृहीतवती ।
(ii) नैतादृक् स्वादु भोजनमद्यावधि बालिका खादितवती ।
(iii) भो नीचकाक! मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ।
(iv) मञ्जूषायां महार्हाणि हीरकाणि विलोक्य बालिका प्रहर्षिता जाता।
(v) तदनन्तरं सा लोभं पर्यत्यजत् ।
(vi) ताम्रस्थाल्यामेवाहं निर्धना भोजनं करिष्यामि ।
(vii) भवने चित्रविचित्रवस्तूनि दृष्ट्वा सा विस्मयं गता ।
(viii) प्रहर्षिता बालिका निद्रामपि न लेभे ।