वाङ्मनः प्राणस्वरूपम् Sanskrit - वाङ्मनः प्राणस्वरूपम्

तेजस्विनौ अधीतम् अस्तु ।

एतत्सर्वं हृदयेन अवधारय।

उपदेशान्ते भूयोऽपि त्वां विज्ञापयितुमिच्छामि ।

भगवन् ! वाचम् अपि विज्ञापयतु।

अहं भूयोऽपि श्रोतुम् इच्छामि।

श्वेतकेतुः - भगवन्। वाचमपि विज्ञापयतु।
आरुणिः - सौम्य ! अश्यमानस्य तेजसो याऽणिमा, स ऊर्ध्वः समुदीषति। सा खलु वाग्भवति । वत्स ! उपदेशान्ते भूयोऽपि त्वां विज्ञापयितुमिच्छामि यत्, अन्नमयं भवति मनः, आपोमयो भवति प्राणाः, तेजोमयी च भवति वागिति । किञ्च यादृशमन्नादिकं गृह्णाति मानवस्तादृशमेव तस्य चित्तादिकं भवतीति मदुपदेशसारः । वत्स ! एतत्सर्वं हृदयेन अवधारय।
श्वेतकेतुः - यदाज्ञापयति भगवन् । एष प्रणमामि ।
आरुणिः - वत्स ! चिरञ्जीव। तेजस्वि नौ अधीतम् अस्तु (आवयोः अधीतम् तेजस्वि अस्तु )।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) नौ अधीतं कीदृशम् अस्तु ?
(ii) आपोमयः कः भवति ?
(iii) वाचमपि विज्ञापयतु कः पृच्छति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) वाक् का भवति ?
(ii) मानवस्य चित्तादिकं कीदृशं भवति ?
(iii) अधीतम् ज्ञानेन कीदृशः भवेयुः?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' आज्ञापयति ' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(ii) ' आवयोः ' इत्यस्य पर्यायपदं किं प्रयुक्तम् ?
(iii) ' भवतीति ' इत्यस्य सन्धिविच्छेदं कुरुत।

श्वेतकेतुः - भगवन् ! भूय एव मां विज्ञापयतु ।
आरुणिः - सौम्य ! सावधानं शृणु। मथ्यमानस्य दध्नः योऽणिमा, स ऊर्ध्वः समुदीषति । तत्सर्पिः भवति ।
श्वेतकेतुः - भगवन् ! भवता घृतोत्पत्तिरहस्यम् व्याख्यातं । भूयोऽपि श्रोतुमिच्छामि ।
आरुणिः - एवमेव सौम्य ! अश्यमानस्य अन्नस्य योऽणिमा, स ऊर्ध्वः समुदीषति । तन्मनो भवति। अवगतं न वा?
श्वेतकेतुः - सम्यगवगतं भगवन् !
आरुणिः - वत्स ! पीयमानानाम् अपां योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति स एव प्राणो भवति ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) भूयोऽपि कः श्रोतुमिच्छति?
(ii) घृतोत्पत्तिरहस्यं कः व्याख्यातवान्?
(iii) आरुणि शिष्य कः अस्ति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) सर्पिः किं भवति ?
(ii) किम् मनः भवति ?
(iii) किं प्राणो भवति ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'अपाम्' इत्यस्य विशेषणपदं किम् ?
(ii) 'घृतम्' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत ।
(iii) 'अन्नस्य' इत्यत्र का विभक्तिः?

श्वेतकेतुः - भगवन् ! श्वेतकेतुरहं वन्दे।
आरुणिः - वत्स ! चिरञ्जीव ।
श्वेतकेतुः - भगवन्! किञ्चित्प्रष्टुमिच्छामि ।
आरुणिः - वत्स ! किमद्य त्वया प्रष्टव्यमस्ति ?
श्वेतकेतुः - भगवन् ! ज्ञातुम् इच्छामि यत् किमिदं मनः?
आरुणिः - वत्स ! अशितस्यान्नस्य योऽणिष्ठः तन्मनः ।
श्वेतकेतुः - कश्च प्राणः?
आरुणिः - पीतानाम् अपां योऽणिष्ठः स प्राणः ।
श्वेतकेतुः - भगवन् ! का इयं वाक् ?
आरुणिः - वत्स ! अशितस्य तेजसा योऽणिष्ठः सा वाक् । सौम्य ! मनः अन्नमयं, प्राणः आपोमयः वाक् च तेजोमयी भवति इत्यप्यवधार्यम् ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कः प्रष्टुम् इच्छति?
(ii) अन्नमयं किं भवति ?
(iii) गुरु कः अस्ति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) प्राणः कः भवति ?
(ii) वाक् का भवति ?
(iii) मनः का भवति ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'पीतानाम्' इति विशेषणस्य विशेष्यपदं किम् ?
(ii) 'वत्स ! चिरञ्जीव' इति वाक्यस्य कर्त्ता कः?
(iii) 'लघिष्ठः' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत।