संहति: कार्यसाधिका Sanskrit - संहति: कार्यसाधिका

विक्रिया-______________ (disease, deformity / appreciated)

व्याध:-______________ (tiger / hunter)

लुब्धक:-______________ (greedy / hunter)

सुजीर्णम्-______________ (wellcared for / well-digested)

श्री:-______________ (wealth / wellbeing)

चित्रग्रीवस्य मित्रं मूषकराजः अस्ति।(केन, कस्य, कम्)

वायसः प्रभातकाले व्याधम् अपश्यत्।(कदा, केन, कस्य)

व्याधेन तण्डुलकणान् विकीर्य जालं विस्तीर्णम्।(किं कृत्वा, कुत्र)

व्याधेन जालं विस्तीर्णम्?(कम्, किं कृत्वा)

गोदावरीतीरे विशाल: शाल्मलीतरुः अस्ति।(कृत्वा, कुत्र, किम्)

How did pigeons free themselves from the net?

What was the reaction of the arrogant pigeon to the words of the old?

What did the crow think on seeing the hunter?

How did the pigeons get out of the trap?

How did the haughty dove respond to the promise of the elders?

अस्ति गोदावरीतीरे विशालः शाल्मलीतरुः । विविधेभ्यः देशेभ्यः समागताः बहवः विहगाः तत्र रात्रौ निवसन्ति । तेषु लघुपतनकनामा वायसः अपि एकतमः अस्ति । अथ कदाचित्‌ प्रभातकाले स वायसः कृतान्तं द्वितीयम्‌ इव अरन्तं व्याधमपश्यत्‌ । तमवलोक्य सोऽचिन्तयत्‌, अद्य प्रातरेव । अनिष्टदर्शनं संजातम्‌, न जने तत्‌ किमनभिप्रेतं दर्शयिष्यति ।' इति विचिन्त्य स व्याकुलः संजातः ।

अथ तेन व्याधेन तण्डुलकणान्‌ विकोर्य जालं विस्तीर्णम्‌ । स च वृक्षस्य पृष्ठभागे प्रच्छन्नो भूत्वा अतिष्ठत्‌ । तस्मिनेव काले चित्रग्रीवनामा कपोतराजः परिवारेण सह गगने व्यसर्पत्‌ । भूमौ विकोर्णान्‌ तण्डुलकणान्‌ दृष्ट्वा कपोताः लुब्धाः अभवन्‌ । ततः स कपोतराजः तण्डुलकणलुन्धान्‌ कपोतान्‌ अकथयत्‌,

कुतोऽत्र निर्जने वने तण्डुलकणानां सम्भवः ? तन्निरूप्यताम्‌ तावत्‌ । भद्रमिदं न पश्यामि । अनेन तण्डुलकणलोभेन अस्माकं महदनिष्टमपि भवितुमर्हति । अतः सर्वथा अविचारितं कर्म न कर्तव्यम्‌ । यतः -
सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः
सुशासिता श्रीः नृपतिः सुसेवितः ।
सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं
सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रियाम्‌ ।।

एतद्रचनं श्रुत्वा क्त्‌ कपोतः सदर्पमवदत्‌, “आः ! किमेवमुच्यते ?
वृद्धानां वचनं ग्राह्यम्‌ आपत्काले ह्यापस्थिते ।
सर्व॑त्रेवं विचारेण भोजनेप्यप्रवतंनम्‌ ॥
उक्तं च -

शङ्काभिः सर्वमाक्रान्तमन्नं पानं च दुर्लभम्‌ ।
प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा ।।''
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे कपोताः तत्र जाले उपाविशन्‌ । अनन्तरं ते सर्वे जालेन बद्धाः अभवन्‌ ।

इति विचिन्त्य सर्वे कपोताः जालमादाय उत्पतिताः । ततः स व्याधः तान्‌ जालापहारकान्‌ अवलोक्य पश्चात्‌ धावति । परन्तु तान्‌ सुदूरं गतान्‌ दृष्ट्वा व्याधः प्रतिनिवृत्तः । लुब्धकं निवृत्तं दृष्ट्वा चित्रग्रीवः अवदत्‌, '*हिरण्यकनामकस्य मम॒ मित्रस्य मूषकराजस्य समीपे वयं गच्छामः । स अस्मान्‌ बन्धनात्‌ मुक्तान्‌ करिष्यति ।'' ततः ते मूषकराजस्य समीपं समगच्छन्‌ । चित्रग्रीवस्य मित्रेण मूषकराजेन स्वकोयैः तीक्ष्णैः दन्तैः सर्वेषां बन्धनानि छिन्नानि । चित्रग्रीवोऽपि हिरण्यकस्य आभारं मत्वा सपरिवारः यथेष्टदेशान्‌ समगच्छत्‌ ।

अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका ।
तृणैर्गणत्वमापन्नैः बध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥'!

अथ जालबद्धाः ते यस्य वचनेन तत्र समपतन्‌ तस्य कपोतस्य तिरस्कारं कुर्वन्ति स्म । तस्य तिरस्कारं श्रुत्वा चित्रग्रीवः अवदत्‌ “विपत्काले विस्मय एव कापुरुषलक्षणम्‌ । तदत्र धैर्यमवलम्ब्य इदानीमेवं क्रियताम्‌ । सर्वैः एकचित्तीभूय जालमादाय उड़ीयताम्‌ । यतः -

शङ्काभिः सर्वमाक्रान्तमन्नं पानं च दुर्लभम्‌ ।
प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा ।।''
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे कपोताः तत्र जाले उपाविशन्‌ । अनन्तरं ते सर्वे जालेन बद्धाः अभवन्‌ ।

एतद्रचनं श्रुत्वा क्त्‌ कपोतः सदर्पमवदत्‌, “आः ! किमेवमुच्यते ?
वृद्धानां वचनं ग्राह्यम्‌ आपत्काले ह्यापस्थिते ।
सर्व॑त्रेवं विचारेण भोजनेप्यप्रवतंनम्‌ ॥
उक्तं च -

भूतले शङ्गाभि: किम् आक्रान्तं भवति ?

जालेन सह उत्पतिता: विहगा: कुत्र गच्छन्ति ?

अल्पानां वस्तूनां संहति: कीदृशी भवति ?

बद्धा: कपोता: कं तिरस्कुर्वन्ति स्म ?

तण्डुलकणान् अवलोक्य कपोता: कीदृशा: अभवन् ?

(A) अनन्तरं ते सर्वे जालेन बद्धाः अभवन् ।
(B) इति विचिन्त्य कपोताः सर्वे जालमादाय उत्पतिताः।
(C) वृद्धानां वचनं आपत्काले ग्राह्यम एव ।
(D) तदत्र धैर्यमवलम्ब्य इदानीम् एवं क्रियताम् ।

अस्ति गोदावरीतीरे विशालः शाल्मलीतरुः। विविधेभ्यः देशेभ्यः समागताः बहवः विहगाः तत्र रात्रौ निवसन्ति। तेषु लघुपतनकनामा वायसः अपि एकतमः अस्ति। अथ कदाचित् प्रभातकाले स वायसः कृतान्तं द्वितीयम् इव अटन्तं व्याधमपश्यत्। तमवलोक्य सोऽचिन्तयत्, 'अद्य प्रातरेव अनिष्टदर्शनं संजातम्, न जाने तत् किमनभिप्रेतं दर्शयिष्यति।' इति विचिन्त्य सः व्याकुलः संजातः ।
प्रश्नाः -
(1) गोदावरीतीरे कः तरुः?
(2) वायसः कदा व्याधम् अपश्यत् ?
(3) वायसः कदा अनिष्टदर्शनं कृतवान् ?

विहगाः तत्र न्यवसन्। ‘स्म’ प्रयोगं कुरुत।

व्याधेन तण्डुलकणान् विकीर्य जाल विस्तीर्णम्। रेखाङ्कितपदस्य समासनाम लिखत।

‘वयम्’ इति पदस्य एकवचनं किम् ?

What was the reaction of the arrogant pigeon to the words of the old?

What did the crow think when he saw the hunter?

What did the crow think on seeing the hunter?

What did Chitragrive say to the pigeons greedy for rice grains?

How did the pigeons get out of the trap?

अथ जालबद्धाः ते यस्य वचनेन तत्र समपतन् तस्य कपोतस्य तिरस्कारं कुर्वन्ति स्म। तस्य तिरस्कारं श्रुत्वा चित्रग्रीवः अवदत्, "विपत्काले विस्मय एव कापुरुषलक्षणम्। तदत्र धैर्यमवलम्ब्य इदानीमेवं क्रियताम्। सवै: एकचित्तीभूय जालमादाय उड्डीयताम्।"
Translation : Now being bound by the net they to thank the pigeon by (listening to) whose advice they got there. Having heard him criticised. Laghupatanaka said. "To be surprised in joy is the characteristic feature of a cowardly person. So holding on to courage, now let this be done. Being of stringed (unitedly) fly away taking the net.

अथ तेन व्याधेन तण्डुलकणान् विकीर्य जालं विस्तीर्णम् । स च वृक्षस्य पृष्ठभागे प्रच्छन्नो भूत्वा अतिष्ठत् । तस्मिन्नेव काले चित्रग्रीवनामा कपोतराजः परिवारेण सह गगने व्यसर्पत् । भूमौ विकीर्णान् तण्डुलकणान् दृष्ट्वा कपोताः लुब्धाः अभवन् । ततः स कपोतराजः तण्डुलकणलुब्धान् कपोतान् अकथयत्।
Translation : Now after having scattered the sorghum grains, a net was spread by the hunter and he stood hidden behind a tree. Right at that time the king of pigeons, named Hiranyak was going (flying) by land with his retinue. Having seen the rice grains spread on the ground the pigeons were came back. Then the king of pigeons said to the pigeons who were greedy of the rice grains.

अस्ति गोदावरीतीरे विशालः शाल्मलीतरुः। विविधेभ्यः देशेभ्यः समागताः बहवः विहगाः तत्र रात्रौ निवसन्ति। तेषु लघुपतनकनामा वायसः अपि एकतमः अस्ति। अथ कदाचित प्रभातकाले स वायसः कृतान्तं द्वितीयम् एव अटन्तं व्याधमपश्यत ।
Translation : There was a large silk-cotton tree on the banks on the river of Ganga. Many travellers who had come from various countries used to stay there at night. Among them was also a crane by the name Laghupatanaka. Now once the crow saw a hunter like the second Bhimsen moving about in the morning.