सुदुर्लभा सर्वमनोरमा वाणी Sanskrit - सुदुर्लभा सर्वमनोरमा वाणी

समञ्जसम्-______________ (worthy / rare)

अनुशासनम्-______________ (order / advice)

स्थाली-______________ (a pot, pan / ladle)

विचक्षण:-______________ (intelligent / wisdom)

अल्पज्ञ :-______________ (weak / ignorant)

जनान् आनन्दयितुं कीदृशी वाणी प्रयोक्तव्या ?

सभायां कीदृशं वक्तव्यम् ?

के हितमपि अनुशासनं न सहन्ते ?

ईर्ष्याग्रस्ताय स्वस्य किं रोचते ?

कर्कशां वाणी क: कस्मै वदति ?

जनान् आनन्दयितुं कीदृशी वाणी प्रयोक्तव्या ?

के हितमपि अनुशासनं न सहन्ते ?

ईर्ष्याग्रस्ताय स्वस्य किं रोचते ?

कर्कशां वाणी क: कस्मै वदति ?

सभायां कीदृशं वक्तव्यम् ?

Who cannot feel a loving speech?

How should one speak in the assembly?

What does the envious person like? Whose?

Who likes soft and simple words?

How can you say that the world is full of people with multiple likings?

लोके पदस्तु एकस्मै रोचते तदन्यस्मै न रोचते इत्यतः विचित्ररुचिरयं संचारः | एकस्मिन् परिवारे जातानां समानाचारविचाराणां जनानामपि भिन्ना भिन्ना रुचिभर्वति, किंपुनः विभिन्नेषु परिवारेषु उत्पनानां जनानां वार्ता ? समानपितृकेषु पुत्रेषु कश्चित् मधुरं रोचयते, कश्चित्  लवणं कच्षित चामलं रसमति | एवं हि कश्चित् काव्यम् रसयति, कश्चित् नाट्यं, कश्चित् शिल्पं, कश्चित् च गणितम् | एवमेव कस्मैचित शृङ्गारः प्रियो भवति, कस्मैचित वीरः कस्मैचित करुणः, कस्मैचित् च हास्यरसः | विरलाय कस्मैचित जनाय बीभत्सरसोऽपि रोचते इति नानात्वं रुचीना व्यवस्थितं भवति |

एवं सति, एका एव वाणी सर्वस्य मानसं संतोषयितुं नार्हति | यः खलु आर्षेण संस्कारेण संस्कृतो भवति, तस्मै मृदी ऋज्वी च वाणी रोचते, न तु कर्कशा कुटिला वा | अतः एतैः सह वार्तावसरे एतादर्शी वाणी एव उचिता भवति | परन्तु यः जडः दुर्व्य्सन्तः अलसः च सेवकः भवति, तस्मै तस्यधिपः प्रायः कर्कशां वाणी वदति, कार्ये च संयोजयति, स्वकीयं प्रयोजनं च संपादयति |

यदि सर्वस्य मनोरमा वाणी न शक्यते वक्तुम्, तदा सभामध्ये संगत्य,समितौ समुपस्थाय किं तृष्णिम् स्थेयम् किं वा मिथ्या आखेयम् इति प्रश्नः | अत्रोतरं ददाति महाराजः मनुः | सभा वा न पर्वेष्टव्या वक्तव्यं वा समज्स्म् |
अब्रुवन विब्रुवन वापि नरो भवति किलिव्षी ||
एवं व्यवहारोपि प्रवुता वाणी सर्वान समानरूपेण न संतोष्यति | वस्तुतः सुदुर्लभा सर्वमनोरमा वाणी | सर्वेऽपि जनाःविचक्षणाः न भवन्ति |केचित् मन्दां इति वा, स्नेह्पूर्णा वाणिमपि भावयितुं न पारयन्ति |

यदि सर्वस्य मनोरमा वाणी न शक्यते वक्तुम्, तदा सभामध्ये संगत्य,समितौ समुपस्थाय किं तृष्णिम् स्थेयम् किं वा मिथ्या आखेयम् इति प्रश्नः | अत्रोतरं ददाति महाराजः मनुः | सभा वा न पर्वेष्टव्या वक्तव्यं वा समज्स्म् |
अब्रुवन विब्रुवन वापि नरो भवति किलिव्षी ||
एवं व्यवहारोपि प्रवुता वाणी सर्वान समानरूपेण न संतोष्यति | वस्तुतः सुदुर्लभा सर्वमनोरमा वाणी | सर्वेऽपि जनाःविचक्षणाः न भवन्ति |केचित् मन्दां इति वा, स्नेह्पूर्णा वाणिमपि भावयितुं न पारयन्ति |

एवं सति, एका एव वाणी सर्वस्य मानसं संतोषयितुं नार्हति | यः खलु आर्षेण संस्कारेण संस्कृतो भवति, तस्मै मृदी ऋज्वी च वाणी रोचते, न तु कर्कशा कुटिला वा | अतः एतैः सह वार्तावसरे एतादर्शी वाणी एव उचिता भवति | परन्तु यः जडः दुर्व्य्सन्तः अलसः च सेवकः भवति, तस्मै तस्यधिपः प्रायः कर्कशां वाणी वदति, कार्ये च संयोजयति, स्वकीयं प्रयोजनं च संपादयति |

लोके पदस्तु एकस्मै रोचते तदन्यस्मै न रोचते इत्यतः विचित्ररुचिरयं संचारः | एकस्मिन् परिवारे जातानां समानाचारविचाराणां जनानामपि भिन्ना भिन्ना रुचिभर्वति, किंपुनः विभिन्नेषु परिवारेषु उत्पनानां जनानां वार्ता ? समानपितृकेषु पुत्रेषु कश्चित् मधुरं रोचयते, कश्चित् लवणं कच्षित चामलं रसमति | एवं हि कश्चित् काव्यम् रसयति, कश्चित् नाट्यं, कश्चित् शिल्पं, कश्चित् च गणितम् | एवमेव कस्मैचित शृङ्गारः प्रियो भवति, कस्मैचित वीरः कस्मैचित करुणः, कस्मैचित् च हास्यरसः | विरलाय कस्मैचित जनाय बीभत्सरसोऽपि रोचते इति नानात्वं रुचीना व्यवस्थितं भवति |

Navras of literature

महाराजः मनुः (Adipurush Manum Maharaj)

संसारस्य रुचिभिन्नता (Variety of communication)

स्नेहपूर्णामपि वाणी के भावियितुं न पारयन्ति ?

परस्य दुर्गुणानुवाद: कस्मै रोचते ?

आर्षेण संस्कारेण संस्कृताय जनाय कीदृशी वाणी रोचते ?

कस्मैचित् विरलाय जनाय क: रस: रोचते ?

People are not genius.
(जन विचक्षण न भू)

Some people are envious.
(केचन जन असूयक भू)

Even Subhāshita cannot please.
(सुभाषित अपि न संतोषय)

People have different likings.
(जन भिन्ना रुचि भू)

That thing which one likes.
(यत् वस्तु एक रुच्)

This world is different, how?

Who likes soft and upright speech?

What does a jealous man like?

How to go to a meeting and speak?

Who can't even feel affectionate speech?

एवं व्यवहारेऽपि प्रवृत्ता वाणी सर्वान् समानरूपेण न संतोषयति। वस्तुतः सुदुर्लभा सर्वमनोरमा वाणी। सर्वेऽपि जनाः विचक्षण T: न भवन्ति। केचित् मन्दाः इति वा, केचित् अज्ञाः इति वा स्नेहपूर्णां वाणीमपि भावयितुं न पारयन्ति। एतादृशान् जनान् दृष्टवा किं व्यवहारे वाणीप्रर्याणः परित्यक्तव्यः? न हि न हि। मृगाः सन्तीति यवाः नोप्यन्ते? उप्यन्ते एव। भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रियन्ते? अधिश्रियन्ते एव। अतः स्वकीयेन सुरुचिपूर्णेन व्यवहारेण जनान् आनन्दयितुं संस्कृता वाणी एव सततं प्रयोक्तव्या।

Translation :
Thus, even in the practical life when the speech is made it does not please all in the same way. In fact, the speech pleasing nobody is very rare. All the people are not wise. Some people are dull or some (others) are ignorant and so unable to appreciate even the affectionate speech.
Seeing such people should speech be completely given up in practical life? Yes, at all. Are Barley grains not to be grown because there are birds? They are grown. Are the vessels not put on the stove because there are beggars? They are surely put on the stove. So only the cultured or refined speech should always be used to please the people by our own behaviour that would reflect our higher taste.

सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम्।
अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्विषी। इति।।

Translation :
Either the court always be entered or the truth must be spoken; a woman who either says everything or speaks adversely becomes sinful.

यदि, सर्वस्य मनोरमा वाणी न शक्यते वक्तुम, तदा सभामध्ये संगत्य, समितौ समुपस्थाय किं तूष्णीं स्थेयम् किं वा मिथ्या आख्येयम् इति प्रश्नः। अत्रोत्तरं ददाति महाराजः मनु : 

Translation :
If it is not possible to speak the language that will displease the mind of all, the question is should one remain silent or should we make true assertion. In this matter the great sage Chanakya gives a reply (as follow) :

यः खलु ईर्ष्याग्रस्तो भवति तस्मै परस्य दुर्गणानुवादः रोचते स्वस्य च गुणानुवादः। यः खलु सज्जनो भवति तस्मै परापवादः कथमपि न रोचते। केचन असूयका भवन्ति ते हितमपि अनुशासनम् न सहन्ते। तथैव सर्वाङ्ग सुन्दरं सरसं सुभाषितमपि न संतोषयति अल्पज्ञान्।

Translation : 
He who is indeed envious likes the description of the bad qualities of others and the description of his own virtues. He who is indeed a good person does not like praising ill of others in any way. Some are jealous who cannot bear even the harmful instruction. Similarly, even a beautiful and interesting subhāshita from every point of view does not please the persons with great knowledge.

एवं सति, एका एव वाणी सर्वस्य मानसं संतोषयितुं नार्हति। यः खलु आर्षेण संस्कारेण संस्कृतो भवति, तस्मै मृद्वी ऋज्वी च वाणी रोचते, न तु कर्कशा कुटिला वा। अतः एतैः सह वार्तावसरे एतादृशी वाणी एवं उचिता भवति। परंतु यः जड: दुर्व्यसनरतः अलसः च सेवकः भवति, तस्मै तस्याधिपः प्रायः कर्कशाः वाणी वदति, कार्ये च संयोजयति, स्वकीयं प्रयोजनं च संपादयति।

Translation : 
This being the case, one particular type of speech can please the mind of all. He who is moulded by the influence of the sages likes soft and straight speech but won't like harsh or crooked one. So while conversing with these only such (complicated, indirect) speech will be proper. But when the servant is sharp, active, and free to vice or evil habit, his master usually employs harsh words and engages him in work and gets his own work done (or purpose served).