अपठित-अवबोधनम् Sanskrit - अपठित-अवबोधनम्

अतिप्राचीनकाले श्रवणम् एव प्रधानं विद्यासाधनम् आसीत् । कालक्रमेण लेखनपद्धतिः आरब्धा। इदानीम् गणकयन्त्रयुगम् अस्ति । गणकयन्त्रद्वारा ध्वनियन्त्रद्वारा च आविष्कृते दर्शनश्रवणमाध्यमे इदानीं विद्यासाधने स्तः । किम् एषा प्रक्रिया मानवसमाजस्य विकासं प्रदर्शयति अथवा विकारम् इति तावत् चिन्तनीयम्। गुरोः मुखात् श्रवणं, गुरोः सन्निधानं, शिष्यस्य अवधानं, गुरुशिष्ययोः वात्सल्यं च ज्ञानसम्पादनं पोषयति कदाचित् शिष्यस्य अनवधाने गुरुः तं सावधानं करोति स्म । गुरोः सन्निधाने शिष्यः आत्मीयतां वात्सल्यं च अनुभवति स्म । यन्त्रमाध्यमेन श्रवणे तु न सावधानतायाः बोधः । न आत्मीयानुभवः । अतः यन्त्रश्रुत्वा ज्ञानं दुर्लभम् एव । व्यक्तित्व-निर्माणं च अपि दुर्लभम्। गुरोः सन्निधाने शिष्यः न केवलम् ज्ञानं प्राप्नोति, अपि तु सदाचारं सार्थकजीवननिर्वाहदृष्टिं च अपि बोधति । शिष्यस्य शारीरिक-मानसिकविकासाय आवश्यकः गुरुशिष्ययोः सम्बन्धः ।
प्रश्न (क) समुचितं शीर्षकं लिखत।
प्रश्न (ख) एकपदेन उत्तरत-
(i) प्राचीनकाले विद्यासाधनस्य मुख्यं साधनम् किम्?
(ii) अधुना विद्यासाधनाय उपयुक्तं यन्त्रयुग्मम् किम्?
(iii) यन्त्रश्रवणेन कः दोषः दृश्यते?
(iv) शिष्यस्य पूर्णविकासाय कः आवश्यकः सम्बन्धः?
प्रश्न (ग) पूर्णवाक्येन उत्तरत
(i) प्राचीनकाले श्रवणं किं कारणेन प्रभावशाली आसीत्?
(ii) यन्त्रश्रवणेन विद्या केन प्रकारे दुर्लभा भवति?
(iii) गुरोः सन्निधाने शिष्यः किम् किम् प्राप्नोति?
प्रश्न (घ) निर्देशानुसारम् भाषिक कार्यम् कुरुत -
(i) एकं तत्समपदं लिखत –
(ii) एकं तद्भवपदं लिखत –
(iii) ‘गुरुः शिष्यं शिक्षयति’ इत्यस्य कर्तृवाच्यं वाक्यं करणवाच्यरूपेण लिखत –
(iv) पठिते गद्यांशेभ्यः एकं समासं चिनुत –

आधुनिके औद्योगिके युगे प्रदूषणस्य समस्या दिनं प्रतिदिनं वर्धते एव । कुत्रापि स्वच्छः वायुः न प्राप्यते, न स्वच्छं जलं लभ्यते न च स्वच्छानि खाद्यपदार्थानि प्राप्यन्ते । अद्यत्वे यन्त्रालयानां यानानां च धूमेन सम्पूर्णवायुमण्डलं दूषितं सञ्जातम्। दूषितः वायुः एव श्वासेन हृदये प्रविशति । अतः विविधाः श्वासरोगाः, हृदयरोगाः, चर्मरोगाः नेत्ररोगाः च जनान् पीडयन्ति। वायुप्रदूषणस्य प्रमुखतमं कारणम् औद्योगिकविकासः अस्ति । वृक्षाणां विनाशं कृत्वा जनाः औद्योगिकक्षेत्राणां विकासं तु कुर्वन्ति किन्तु ते प्रकृतिदेवीमपि सम्पीडयन्ति । विज्ञानस्य प्रगत्या नित्यं नूतनयन्त्राणामपि आविष्कारः भवति । अतः अस्माभिः सर्वैः मिलित्वा प्रदूषणसमस्यायाः समाधानं कर्तव्यम् ।
प्रश्न (क) समुचितं शीर्षकं लिखत।
प्रश्न (ख) एकपदेन उत्तरत-
(i) प्रदूषणं कस्य युगे वर्धते?
(ii) वायुप्रदूषणस्य प्रमुखं कारणं किम्?
(iii) दूषितवायोः कारणेन जनाः केन पीड्यन्ति?
(iv) प्रदूषणस्य निवारणाय किं कर्तव्यम्?
प्रश्न (ग) पूर्णवाक्येन उत्तरत
(i) अद्यत्वे जनाः किमर्थं स्वच्छं जलं न प्राप्नुवन्ति?
(ii) वायुप्रदूषणेन का का व्याधयः जनान् पीडयन्ति?
(iii) विज्ञानस्य प्रगत्या किम् भवति?
प्रश्न (घ) निर्देशानुसारम् भाषिक कार्यम् कुरुत -
(i) ‘वायुप्रदूषणम्’ शब्दस्य समासं लिखत –
(ii) ‘स्वच्छः’ इत्यस्मात् विशेषणपदात् विशेष्यं पदं लिखत –
(iii) ‘जनाः औद्योगिकक्षेत्राणां विकासं कुर्वन्ति’ – वाक्ये क्रियापदं लिखत –
(iv) 'वायुप्रदूषणस्य निवारणाय एकं उपायं संस्कृतभाषायाम् लिखत –

अयं संसारः सत्ये प्रतिष्ठितः । यतः यथा चिन्तनं भवति तथा तस्य कथनम् आचरणं च सत्यम् इति भवति । तस्मात् विपरीतं तत् असत्यं भवति । सत्यं नरस्य सामान्या प्रवृत्तिः । असत्यं तु असामान्या निन्द्या च प्रवृत्तिः । अस्य तु प्रमाणं बालाः, सत्त्वगुणप्रधानाः मुग्धमुग्धाः ग्रामीणाः पर्वतीयाश्च जनाः । बालः यद् यथा चिन्तयति पश्यति करोति च, तत् तत् तथैव अपृष्टो वा अन्यं प्रति कथयति । न तत्र असत्यं वदति ।
प्रश्न (क) समुचितं शीर्षकं लिखत।
प्रश्न (ख) एकपदेन उत्तरत-
(i) संसारः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?
(ii) को न असत्यं वदति?
(iii) सत्यं का प्रवृत्तिः अस्ति?
(iv) असत्यं का प्रवृत्तिः अस्ति?
प्रश्न (ग) पूर्णवाक्येन उत्तरत
(i) सत्यं कथं भवति?
(ii) असत्यं कदा भवति?
(iii) बालकः कथं आचरतः?
प्रश्न (घ) निर्देशानुसारम् भाषिक कार्यम् कुरुत -
(i) 'प्रतिष्ठितः' पदस्य विलोमपदं लिखत।
(ii) 'सत्यं' पदस्य त्रिवचन रूपं लिखत।
(iii) 'बालः' पदस्य स्त्रीलिंगरूपं लिखत।
(iv) 'असत्यं' पदस्य समानार्थकं पदं लिखत।

युधिष्ठिरः यदा वनगमनार्थं प्राचलत् तदा एकः कुक्कुरः अपि तेन सह अचलत् । हिमालयस्य यात्रायाम् अपि सः तेन सह एव आसीत् । हिमालये अग्रतः गमने हिमपातः आरभत पाण्डवानां गतिः च अवरुद्धा अभवत् । किञ्चिदग्रे गत्वा द्रौपदी पतिता पञ्चत्वं च गताः । मार्गे सहदेवः, नकुलः, अर्जुनः भीमः च एकम् एकं कृत्वा पतिताः पञ्चत्वं च गताः । युधिष्ठिरः अग्रे चलति स्म। किञ्चिद् दूरे प्राप्ते देवलोकात् एकः रथः अवातरत् । तस्मात् अवतीर्य इन्द्रः समक्षम् आगच्छत् युधिष्ठिरं च सशरीरं स्वर्गं गन्तुम् अकथयत् । युधिष्ठिरः उदतरत्- "अहं कुक्कुरं त्यक्त्वा स्वर्ग गन्तुं न इच्छामि।" सः कुक्कुरः न अन्यः कोऽपि परन्तु साक्षात् यमराज एव आसीत् । प्रकटीभूय सः युधिष्ठिराय साधुवादान् अयच्छत् ।
प्रश्न (क) समुचितं शीर्षकं लिखत।
प्रश्न (ख) एकपदेन उत्तरत –
(i) युधिष्ठिरः कुक्कुरं कुतः न त्यक्तवान्?
(ii) युधिष्ठिरस्य सहचरः कः आसीत्?
(iii) कुक्कुरः युधिष्ठिरं प्रति किं उक्तवान्?
(iv) स्वर्गगमनाय युधिष्ठिरं कः आमन्त्रितवान्?
प्रश्न (ग) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
(i) युधिष्ठिरः कुक्कुरं कुतः न त्यक्तवान्?
(ii) स्वर्गं गन्तुं युधिष्ठिरः किं उक्तवान्?
(iii) कुक्कुरः कः आसीत्?
प्रश्न (घ) निर्देशानुसारम् भाषिक कार्यम् कुरुत –
(i) ‘वनगमनार्थं’ इत्यस्य पर्यायवाची शब्दः लिखत।
(ii) ‘स्वर्गं’ इत्यस्य पर्यायवाची शब्दः लिखत।
(iii) ‘अग्रे’ इत्यस्य समानार्थक शब्दः लिखत।
(iv) ‘कुक्कुरः’ इत्यस्य पर्यायवाची शब्दः लिखत।

भारतीया संस्कृतिः कर्मसिद्धान्तं प्रतिपादयति । जीवाः कर्मवशात् विविधाः योनीः लभन्ते । मनुष्ययोनिं लब्ध्वा यदि कश्चित् जीवः धर्मार्थकामनया सामञ्जस्यं स्थापयित्वा जीवनं निर्वहति तदा सः पुनरागमनचक्रात् विमुक्तो भूत्वा मोक्षं लभते । विश्वस्य सर्वासु अपि संस्कृतिषु भारतीया संस्कृतिः प्राचीनतमा वर्तते । समन्वयात्मकस्वभावात् सहिष्णुताप्रकर्षत्वात् च अनन्तान् भीषणतमान् प्रहारान् सोढ्वा अपि एषा जीवति। भारतीया संस्कृतिः सर्वेषां देशानां जातीनां च कल्याणं कर्तुं सक्षमाऽस्ति ।
प्रश्न (क) समुचितं शीर्षकं लिखत।
प्रश्न (ख) एकपदेन उत्तरत –
(i) भारतीया संस्कृतिः किं सिद्धान्तं प्रतिपादयति?
(ii) मनुष्ययोनिं लब्ध्वा जीवने कः मार्गः स्वीकर्तव्यः?
(iii) भारतीया संस्कृतेः प्रमुखा विशेषता का?
(iv) भारतीया संस्कृतेः प्रभावः कस्मिन् अस्ति?
प्रश्न (ग)
(i) भारतीया संस्कृतेः सिद्धान्तः कः अस्ति?
(ii) मनुष्यः कथं मोक्षं लभते?
(iii) भारतीया संस्कृतेः अन्यासु संस्कृतिषु कः विशेषः अस्ति?
प्रश्न (घ)
(i) ‘कर्मसिद्धान्तं’ शब्दस्य पर्यायवाची शब्दं लिखत।
(ii) ‘सामञ्जस्यं स्थापयित्वा’ इत्यत्र ‘सामञ्जस्यं’ शब्दस्य विपरीतार्थकं शब्दं लिखत।
(iii) ‘मोक्षं लभते’ इत्यत्र ‘लभते’ शब्दस्य समानार्थकं शब्दं लिखत।
(iv) ‘संस्कृतिः प्राचीनतमा वर्तते’ इत्यत्र ‘प्राचीनतमा’ शब्दस्य पर्यायवाची शब्दं लिखत।

महात्मागाँधी अस्माकं राष्ट्रपिता अस्ति। अस्य महापुरुषस्य जन्म गुर्जरप्रदेशे पोरबन्दरनाम्नि नगरे अक्टूबरमासस्य द्वितारिकायां 1869 तमे ख्रिस्ताब्दे अभवत्। तस्य पिता कर्मचन्दगाँधी माता च पुतलीबाई आसीत्। अस्य प्रारम्भिकी शिक्षा भारते उच्चशिक्षा च इंग्लैण्डदेशे अभवत्। सः शोषितानां दलितानां च उद्धारम् अकरोत्। अयं सत्याग्रहनाम्नः आन्दोलनस्य सफलं प्रयोगम् अकरोत्।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) अस्माकं राष्ट्रपिता कः अस्ति?
(ii) महात्मागाँधीमहोदयस्य उच्चशिक्षा कुत्र अभवत्?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) महात्मागाँधी महोदयस्य मातापितरौ कौ आस्ताम्?
(ii) महात्मागाँधी केषाम् उद्धारम् अकरोत्?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) उपर्युक्तगद्यांशे 'तस्य' इति सर्वनामपदस्थाने संज्ञापदं किम्?
(ii) महात्मागाँधी अस्माकं राष्ट्रपिता अस्ति'-इत्यत्र कर्तृपदं किम्?

पुरा उत्तानपादो नाम नृपः आसीत्। तस्य द्वे भार्ये आस्ताम्-सुनीतिः सुरुचिः च। सुनीतिः ज्यायसी पत्नी आसीत्, सुरुचिः तु कनीयसी। सुनीतेः सूनुः ध्रुवः सुरुचेस्तु उत्तमः। एकदा उत्तानपादः उत्तमम् अङ्के निधाय लालयन् आसीत्। यदृच्छया तत्रागतः ध्रुवोऽपि पितुः अङ्कम् आरोढुम् ऐच्छत्, परन्तु सुरुचिः तं न्यवारयत्। सा सगर्वम् अवदत्-"कुमार! त्वं मम पुत्रः नासि। मम पुत्रः एव नृपतेः अङ्कम् आरोदुम् अर्हति।"
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) परा किं नाम नपः आसीत?
(ii) सुनीतेः सूनुः कः आसीत्?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) उत्तानपादः कम् अङ्के निधाय लालयन् आसीत्?
(ii) ध्रुवोऽपि किम् ऐच्छत्?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) 'तस्य द्वे भार्ये आस्ताम्' इत्यत्र 'तस्य' इति सर्वनामस्थाने किं संज्ञापदम्?
(ii) ज्यायसी पत्नी'-इत्यनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?

पुरा एकस्मिन् वृक्षे एका चटका प्रतिवसति स्म। कालेन तस्याः सन्ततिः जाता। एकदा कश्चित् प्रमत्तः गजः तं वृक्षमधः आगत्य शाखां शुण्डेन अत्रोटयत्। चटकायाः नीडं भुवि अपतत्। तेन अण्डानि विशीर्णानि। अथ सा चटका व्यलपत्। तस्याः विलापं श्रुत्वा काष्ठकूट: नाम खगः दुःखेन ताम् अपृच्छत् "भद्रे! किमर्थं विलपसि?" इति। चटका अवदत्-"दुष्टेनैकेन गजेन मम सन्ततिः नाशिता।"
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) पुरा एकस्मिन् वृक्षे का प्रतिवसति स्म?
(ii) चटकायाः नीडं कुत्र अपतत्?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) कः शाखां शुण्डेन अत्रोटयत्?
(ii) चटकायाः विलापं श्रुत्वा कः दुःखेन ताम् अपृच्छत्?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) एका चटका' इत्यनयोः पदयोः विशेषणपदं किम्?
(ii) कालेन तस्याः सन्ततिः जाता' इत्यत्र 'तस्याः' इति सर्वनामस्थाने संज्ञापदं किं भवति?

एकस्मिन् नदीतटे जम्बूवृक्षे एकः वानरः प्रतिवसति स्म। सः नित्यं जम्बूफलानि खादति स्म। कश्चित् मकरः तस्यां नद्यामवसत्। वानरः प्रतिदिनं तस्मै जम्बूफलान्ययच्छत्। एवं मकरः तस्य मित्रमभवत्। एकदा तानि फलानि खादित्वा मकरस्य जाया अचिन्तयत्-"अहो ! यः प्रतिदिनम् ईदृशानि मधुराणि फलानि खादति नूनं तस्य हृदयमपि अतिमधुरं भविष्यति।"
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) नदीतटे कः वृक्षः आसीत्?
(ii) मकरः कस्य मित्रमभवत्?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) वानरः नित्यं कानि खादति स्म?
(ii) फलानि खादित्वा कस्य जाया अचिन्तयत्?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) "वानरः तस्मै जम्बूफलानि अयच्छत्" इत्यत्र सर्वनामपदं किम्?
(ii) "मकरः तस्यां नद्यामवसत्" इत्यत्र क्रियापदं किम्?

मनुष्यः स्वभावतः एव एकः सामाजिकः प्राणी वर्तते। समाजात् पृथक् स्थातुं स न प्रभवति। समाजे निवसन् असौ अन्यान् अनुकरोति। यादृशैः सह असौ उपविशति, हसति, क्रीडति, खादति, पिबति च तादृश एव असौ संजायते। अतः समाजे निवसन् स समये-समये अनेकैः सद्भिः असद्भिर्वा मानवैः सह सम्पर्कम् करोति। गुणवतां सङ्गेन गुणी संजायते, दुष्टानां च संगेन दोषान् एव संचिनोति। दुर्जनः स्वभावतः एव कपटी भवति। सः अन्येषां रहस्यानि ज्ञात्वा तान् वशीकर्तुम् यतते। एवंविधेषु कार्येषु स आत्मगौरवमनुभवति। परन्तु सज्जनः एतस्मात् सर्वथा विपरीतः भवति। स स्वभावतः एव निष्कपटो जायते। अतएव स कदापि कस्यापि हानि न करोति। दूषिताः विचाराः अस्य मनसि एव न आयान्ति। अन्येषां हितकरणे स सदैव आनन्दमनुभवति।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) मनुष्यः स्वभावतः एव कीदृशः प्राणी वर्तते?
(ii) दुर्जनः स्वभावतः एव कीदृशः भवति?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) मनुष्यः समाजे निवसन् कैः सह सम्पर्कम् करोति?
(ii) क; अन्येषां रहस्यानि ज्ञात्वा तान् वशीकर्तुं यतते?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) 'असौ' अन्यान् अनुकरोति 'अत्र' असौ कस्य कृते प्रयुक्तम्?
(ii)'सद्भिः' पदस्य कः विलोमशब्दः?