स्वर्णकाकः Sanskrit - स्वर्णकाकः

"यदा काकः शयित्वा प्रबुद्धः"........... इत्यत्र कर्तृपदं वर्तते

".......... शीघ्रमेव स्वगृहं गच्छ।"

“अहं........ तण्डुलमूल्यं दास्यामि।"

"सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष।"

"ग्रामे ........... निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्।"

कया लोभस्य फलं प्राप्तम्?

लोभाविष्टा बालिका कीदृशीं मञ्जूषां गृहीतवती?

तस्मिन्नेव ग्रामे एकाऽपरा का न्यवसत्?

निर्धनबालिकया कीदृशी मञ्जूषा गृहीता?

काकः कक्षाभ्यन्तरात् कति मञ्जूषाः निस्सार्यति?

सुप्तः

सूर्यास्तः

श्वेतः

अधः

हसितुम्

लुब्धया बालिकया लोभस्य फलं प्राप्तम्।

स्वर्णकाकस्तत्कृते ताम्रमयं सोपानमेव प्रायच्छत्।

ईर्ष्णया सा स्वर्णकाकस्य रहस्यमभिज्ञातवती।

तस्यां महार्हाणि हीरकाणि विलोक्य सा प्रहर्षिता जाता।

गृहम् आगत्य तया मञ्जूषा समुद्घाटिता।

पर्यत्यजत्

लुब्धया

विलोकितः

कृष्णसर्पः

भीषणः

प्रभुः भक्तं ....... निवारयति। (पाप)

ईश्वरः ....... त्रायते। (क्लेश)

बालकः .............. विभेति। (सिंह)

.......... पत्राणि पतन्ति। (वृक्ष)

नद्यः ............ निस्सरन्ति। (पर्वत)

तत्र + उपस्थिता

अत्र + एव

प्र + उक्तम्

प्रति + अवदत्

इति + उक्त्वा

लघु + तमप्

शी + क्त्वा -

दृश् + क्त्वा -

आ + गम् + ल्यप् -

नि + क्षिप् + ल्यप् -

लघुतमम्

शयित्वा

आगत्य

निक्षिप्य

विलोक्य

तस्मिन्नेव ग्रामे एकाऽपरा लुब्धा वृद्धा न्यवसत्। तस्या अपि एका पुत्री आसीत्। ईर्ष्णया सा तस्य स्वर्णकाकस्य रहस्यमभिज्ञातवती। सूर्यातपे तण्डुलान्निक्षिप्य तयापि स्वसुता रक्षार्थं नियुक्ता। तथैव स्वर्णपक्षः काकः तण्डुलान् भक्षयन् तामपि तत्रैवाकारयत्। प्रातस्तत्र गत्वा सा काकं निर्भर्त्सयन्ती प्रावोचत्-भो नीचकाक! अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ। काकोऽब्रवीत्-अहं त्वत्कृते सोपानमुत्तारयामि। तत्कथय स्वर्णमयं रजतमयं ताम्रमयं वा। गर्वितया बालिकया प्रोक्तम्-स्वर्णमयेन सोपानेनाहमागच्छामि परं स्वर्णकाकस्तत्कृते ताम्रमयं सोपानमेव प्रायच्छत्। स्वर्णकाकस्तां भोजनमपि ताम्रभाजने एव अकारयत्।  प्रतिनिवृत्तिकाले स्वर्णकाकेन कक्षाभ्यन्तरात् तिस्रः मञ्जूषाः तत्पुरः समुत्क्षिप्ताः। लोभाविष्टा सा बृहत्तमां मञ्जूषां गृहीतवती। गृहमागत्य सा तर्षिता यावद् मञ्जूषामुद्घाटयति तावत् तस्यां भीषणः कृष्णसर्पो विलोकितः। लुब्धया बालिकया लोभस्य फलं प्राप्तम्। तदनन्तरं सा लोभं पर्यत्यजत् ।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) कस्य रहस्यम् लुब्धया वृद्धया ज्ञातम्?
(ii) कस्यां मञ्जूषायां कृष्णसर्पः आसीत्?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) बालिका किं वदति स्म यदा काकः सोपानविषये पृच्छति स्म?
(ii) बालिकायाः लोभस्य फलम् किम् जातम्?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) “भो नीचकाक! अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ।” — वाक्यस्य संस्कृतवाक्ये सौम्यरूपेण परिवर्तनं कुरुत:
(ii) "लुब्धया बालिकया लोभं पर्यत्यजत्।" — वाक्यस्य विलोमवाक्यं रचयत:

चिरकालं भवने चित्रविचित्रवस्तूनि सज्जितानि दृष्ट्वा सा विस्मयं गता। श्रान्तां तां विलोक्य काकः अवदत् “पूर्व लघुप्रातराशः क्रियताम् वद त्वं स्वर्णस्थाल्यां भोजनं करिष्यसि किं वा रजतस्थाल्याम ताम्रस्थाल्याम् "? बालिका अवदत् ताम्रस्थाल्याम् एव अहं निर्धना भोजनं करिष्यामि तदा सा आश्चर्यचकिता सञ्जाता यदा स्वर्णकाकेन स्वर्णस्थाल्यां भोजनं परिवेषितम् न एतादृशम् स्वादु भोजनमद्यावधि बालिका खादितवती। काकोऽवदत् बालिके! अहमिच्छामि यत् त्वम् सर्वदा अत्रैव तिष्ठ परं तव माता तु एकाकिनी वर्तते। अतः त्वं शीघ्रमेव स्वगृहं गच्छ। इत्युक्त्वा काकः कक्षाभ्यन्तरात् तिस्रः मञ्जूषाः निस्सार्य तां प्रत्यवदत् "बालिके! यथेच्छं गृहाण मञ्जूषामेकाम्।" लघुतमां मञ्जूषां प्रगृह्य बालिकया कथितम् इयत् एव मदीयतण्डुलानां मूल्यम् । गृहमागत्य तया मञ्जूषा समुद्घाटिता, तस्यां महार्हाणि हीरकाणि विलोक्य सा प्रहर्षिता तद्दिनाद्धनिका च सञ्जाता।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) कस्य दर्शनात् बालिका विस्मयं गता?
(ii) कः बालिकायै भोजनं दत्तवान्?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) कस्यां स्थाल्यां बालिका भोजनं करितुम् इच्छति स्म?
(ii) बालिकायै का वस्तु प्राप्ता?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) "पूर्व लघुप्रातराशः क्रियताम्" — इत्यस्य वाक्यस्य अर्थं संस्कृतभाषया लिखत:
(ii) बालिका निर्धना अस्ति। — वाक्यस्य विलोमवाक्यं रचयत।

सूर्योदयात्पूर्वमेव सा तत्रोपस्थिता। वृक्षस्योपरि विलोक्य सा चाश्चर्यचकिता सञ्जाता यत्तत्र स्वर्णमयः प्रासादो वर्तते। यदा काकः शयित्वा प्रबुद्धस्तदा तेन स्वर्णगवाक्षात्कथितं हंहो बाले! त्वमागता, तिष्ठ, अहं त्वत्कृते सोपानमवतारयामि, तत्कथय स्वर्णमयं रजतमयमुत ताम्रमयं वा? कन्या प्रावोचत् अहं निर्धनमातुर्दुहिताऽस्मि। ताम्रसोपानेनैव आगमिष्यामि। परं स्वर्णसोपानेन सा स्वर्णभवनम आरोहत्। 
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) स्वर्णकाकः बालिकायै तण्डुलमूल्यं कदा दास्यामि इत्यवदत्?
(ii) कः प्रासादः वृक्षस्योपरि आसीत्?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) बालिका स्वर्णकाकस्य वचनेन प्रहर्षिता का अभवत्?
(ii) कन्या स्वर्णसोपानेन किमर्थं स्वर्णभवनम् आरोहत्?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) "प्रहर्षिता" पद का धातु और प्रत्यय क्या है?
(ii) "आरोहत्" पद का लकार और पुरुष-वचन बताइए।

नैतादृशः स्वर्णपक्षो रजतचञ्चुः स्वर्णकाकस्तया पूर्व दृष्टः। तं तण्डुलान् खादन्तं हसन्तञ्च विलोक्य बालिका रोदितुमारब्धा। तं निवारयन्ती सा प्रार्थयत्- "तण्डुलान् मा भक्षय। मदीया माता अतीव निर्धना वर्तते।" स्वर्णपक्षः काकः प्रोवाच, "मा शुचः। सूर्योदयात्प्राग् ग्रामाद्बहिः पिप्पलवृक्षमनु त्वया आगन्तव्यम्। अहं तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि।" प्रहर्षिता बालिका निद्रामपि न लेभे।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) स्वर्णकाकः कस्य वृक्षे आगमनं आज्ञापयत्?
(ii) काकः कदा आगन्तव्यम् इत्युक्तवान्?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) बालिका काकं दृष्ट्वा का प्रतिक्रिया दी?
(ii) काकः बालिकायै किं वचनं दत्तवान्?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) "प्रहर्षिता" पद में उपसर्ग और मूल शब्द का नाम लिखिए।
(ii) "दास्यामि" शब्द किस धातु से बना है और कौन-सा लकार है?

पुरा कस्मिश्चिद् ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। तस्याः च एका दुहिता विनम्रा मनोहरा चासीत्। एकदा माता स्थाल्यां तण्डुलान् निक्षिप्य पुत्रीम् आदिशत्। "सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष।" किञ्चित् कालादनन्तरम् एको विचित्रः काकः समुड्डीय तस्याः समीपम् अगच्छत्।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) प्रस्तुतः पाठः कस्य कृतिः अस्ति?
(ii) कथा कस्य देशात् आगता अस्ति?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) प्रस्तुत पाठ में किस संग्रह से कथा ली गई है?
(ii) वृद्धा स्त्री की पुत्री कैसी थी?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) "निर्धना" पद में उपसर्ग और मूल शब्द क्या है?
(ii) "निक्षिप्य" शब्द किस धातु से बना है और कौन-सा कृदन्त है?