व्याकरण Sanskrit - व्याकरण

‘यशः + दा’ संधि से कौन-सा शब्द बनता है?

‘मनः + हरः’ संधि से कौन-सा शब्द बनता है?

‘क्षीणः + भवति’ संधि से कौन-सा शब्द बनता है?

‘रामः + जयति’ संधि से कौन-सा शब्द बनता है?

‘नमः + नमः’ संधि से कौन-सा शब्द बनता है?

गंगा....................... पवित्रतमा। (नदीभ्यः, नदीषु)

जनः.......................बिभेति। (सिंहात्, सिंहेन)

.................... पुस्तकं रोचते। (माम्, मह्यम्)

.......... उपरि काकः तिष्ठति। (वृक्षस्य, वृक्षात्)

नृपः...................... अधितिष्ठति। (आसने, आसनम्)

कवि + ईश्वर:

सहसा + एव

तत्र + एव

गणेश + उत्सवे

ददामि + अहम्

[मज्जूषा - राजमार्गस्य, एकः, बालकः, वृद्धः, सहायतां, वाहनानि, चलनीयम्, धावन्ति, सावधानतया, करोति। ]

[मज्जूषा - व्याघ्रस्य, राष्ट्रीयः पशुः, वने, बलवत्तमः, विविधप्रकाराः, भवति, व्याघ्रः]

[मज्जूषा - मयूरस्य, सुन्दरः, नृत्यं, वर्षाकाले, राष्ट्रीयः पक्षी, अस्माकं, नृत्यति।]

[मज्जूषा - बालकौ, द्वौ, बालिके, द्वे, कन्दुकं, क्रीडाक्षेत्रस्य, प्रसन्नाः, क्रीडन्ति]

[मज्जूषा - माता, पिता, पुत्रः, पुत्री, श्रेष्ठपरिवारस्य, अभिवादनं, श्रेष्ठबालकाः, प्रणाम, प्रसन्नौ, कुर्वन्ति, स्तः]

राजकुले

उपदेशान्ते

लोकरक्षा

राक्षसेन्द्रेण

गुरुगृहं

अलम् अति विवादेन।

सः मासेन शास्त्रम् अधीतवान्।

सः वृद्धः कर्णाभ्यां बधिरः वर्तते।

अयं जटाभिः तपस्वी ज्ञायते।

महेशः सुखेन जीवति।

विद्यालये स्वच्छतायाः व्यवस्थार्य प्रार्थना-पत्रं प्रधानाचार्य महोदयम् प्रति लिखत।

प्रधानाचार्य महोदयम् प्रति क्रीडायाः सम्यग् व्यवस्थायै प्रार्थना-पत्रं लिखत।

स्थानान्तरण-प्रमाण-पत्र प्राप्तुं प्रधानाचार्य प्रति प्रार्थना-पत्रं लिखत।

मातुः सेवार्थ दिनत्रयस्य अवकाशाय प्रार्थना पत्रं प्रधानाचार्य महोदयं प्रति लिखत।

चरित्र प्रमाण-पत्र प्राप्त्यर्थं प्रार्थना-पत्र प्रधानाचार्य महोदयं प्रति लिखत।

मञ्जूषातः उपयुक्तपदानि दूरवाण्या मित्रसम्भाषणम् विषये वार्तालापं पूरयतु -
मञ्जूषा : [भवान्, करोषि, किमर्थम्, विद्यालयं, सर्वे, भवता सह, गृहे, पितामहः]
महेन्द्रः - नमो नमः।
दिनेशः - नमो नमः। कः वदति
महेन्द्रः - अहं महेन्द्रः वदामि। मित्र! (i) ............... कोऽपि नास्ति किम्?
दिनेशः - (ii) .................. सन्ति। अम्बा, जनक:, अग्रजाः, (iii) .............. च।
महेन्द्रः - त्वं किं (iv) ..........? क्रीडसि वा?
दिनेशः - नहि, अहं पठामि, (v) ......... किं करोति?
महेन्द्रः - अधुना तु (vi) ......... वार्ता करोमि। अद्यं अहं (vii) ............ न गमिष्यामि। अद्य अवकाशः अस्ति। महेन्द्रः - अद्य अवकाशः (viii) ............ अस्ति ?
दिनेशः - अद्य जन्माष्टमी अस्ति।
महेन्द्रः - अस्तु, तर्हि सायंकाले प्रदर्शनी द्रष्टुं गच्छावः।
दिनेशः - अस्तु। चलावः। मिलावः सायंकाले। धन्यवादः।
मञ्जूषा : किमर्थम्, भवान्, मिलावः, करोषि, सायंकाले, वदति, विद्यालयं जन्माष्टमी, सर्वे, भवता सह, गृहे, पितामहः।

मञ्जूषातः उपयुक्तपदानि रुचिविषये सम्भाषणम् विषये वार्तालापं पूरयतु -
मञ्जूषा : [संस्कृतगीतं, पाठविषये, मालत्यै, भाषणं, नृत्यं, कस्मै, नाटकवीक्षणम्, फलं]
दिव्या - शिक्षिकायाः आगमनपर्यन्तं किञ्चित् (i) ............ एव चिन्तयामः। वदन्तु (ii) ............. किं रोचते?
आशा - मह्यम् (iii) ........रोचते?
गोपी - मह्यम् (iv) ....... रोचते।
प्रतिज्ञा - मह्यम (v) ............. रोचते।
मनोहरः - (vi) ........... सर्वदा निद्रा रोचते। न वा मालति!
मालती - आम्।
सुलेखा - मह्यं (vii) ............ रोचते। भवत्यै किं रोचते लते?
लता - मह्यं (viii) ............. रोचते।
राजेशः - सर्वे मौनेन उपविशन्तु। शिक्षिका आगतवती।
गोपाल: - मान्ये! भवत्यै किं रोचते?
शिक्षिका - मह्यं भवतां पाठनं रोचते।

मञ्जूषातः उपयुक्तपदानि अध्यापकछात्रयोः सम्भाषणम् विषये वार्तालापं पूरयतु -
मञ्जूषा : [आगच्छामि, कुतः, श्रीमहेशकुमारः, तव, विद्यालये, अभिनवः, भवतः, नवमकक्षायां ]
अध्यापकः - (i) ............. नाम किम्?
छात्रः - महोदय! मम नाम (ii) ..........अस्ति।
अध्यापकः - भवान् (iii) ............. आगच्छति?
अभिनवः - अहं अजयमेरुनगरात् (iv) ........।
अध्यापकः - (v) .... .पितुः नाम किम् अस्ति?
अभिनवः - महोदय! मम पितुः नाम (vi) ....... अस्ति।
अध्यापकः
अस्मिन् (vii) ........ तव कस्यां कक्षायां प्रवेशः जातः?
अभिनवः - महोदयः मम (viii) ............. प्रवेशः जातः।
अध्यापकः - गतकक्षायां. कस्यां श्रेण्याम उत्तीर्णः जातः)
अभिनवः - अहं अष्टमकक्षायां प्रथमश्रेण्याम् उत्तीर्णः जातः।
अध्यापकः - शोभनम्। नवमकक्षायाम् अपि कठिनपरिश्रमं कुरु।

मञ्जूषातः उपयुक्तपदानि द्वयोः मित्रयोः सम्भाषणम् विषये वार्तालापं पूरयतु -
मञ्जूषा : [पठितुम्, मया सह, रायपुरग्रामे, सहपाठी, मम मित्रं, अस्य ग्रामे, कक्षायां, मातुलस्य]
रमेशः - अयम् कः?
महेशः - अयम् मम (i) ............हरीशः।
रमेशः - अयं कस्यां (ii) .......... पठति?
महेशः - अयं (iii) ......... नवमकक्षायां पठति।
रमेशः - हरीशः कुत्र वसति?
महेशः - हरीशः (iv) ......... वसति। अत्र अयं (v) ....... गृहे निवसति।
रमेशः - किम् (vi) ... उच्च माध्यमिक-विद्यालयः नास्ति?
महेशः - नहि, तत्र उच्च माध्यमिक-विद्यालयः नास्ति। अतः (vii) .................. अत्र आगतः। भो हरीश! अयं (viii) ..........रमेशः अस्ति।
हरीशः - नमस्ते ! विद्यां विना जीवनं पशुवत्. भवति। अतः अहम् पठितुम् अत्र आगतः अस्मि।

मञ्जूषातः उपयुक्तपदानि स्वादिष्टं भोजनम् विषये वार्तालापं पूरयतु -
मञ्जूषा : [आगच्छन्तु, लवणं, पायसं, स्वीकरोतु, बुभुक्षा, विशेषः, रामनवमी, भोजनार्थं।]
पुत्रः - अम्ब! महती (i) ...........अस्ति। शीघ्रं भोजनम् आनयतु।
अम्बा - वत्स! (ii) ... सर्वान् आह्वयतु।
पुत्रः - सर्वे शीघ्रम् (iii) ...........।
अम्बा - अद्य ओदनम्, सूपः, शाकं, रोटिका, पर्पटः, पायसम् च सन्ति।
पुत्रः - अद्य कः (iv) ..... ?
अम्बा - अद्य (v) .......... भो:! अतः पायसं कृतवती।
पुत्रः - अम्ब! अद्य शाके लवणमेव न योजितवती। (vi) .......... परिवेष्यतु।
अम्बा - अहो विस्मृतवती। (vii) .....लवणम्।
पुत्रः - अम्ब! (viii) ....... अधिकम् अस्ति?
अम्बा - आम्, अस्ति, वत्स! पायसं कथमस्ति?
पुत्रः - पायसं बहु स्वादिष्टम् अस्ति।
अम्बा - किम् भोजनं रुचिकरं नास्ति?
पुत्रः - नहि अम्ब! भोजनम् अतीव स्वादिष्टम् अस्ति।

मज्जूषा - (स्वर्णकाकस्य, तदनन्तरं, तत्रैवाकारयत्, तण्डुलमूल्यं, सोपानमुत्तारयामि, स्वर्णकाकस्तां, कक्षाभ्यन्तरात्तिस्त्रो, तर्षिता)
तस्मिन्नेव ग्रामे एकाऽपरा लुब्धा वृद्धा न्यवसत्। तस्या अपि एका पुत्री आसीत्। ईर्ष्याया सा तस्य ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ रहस्यमभिज्ञातवती। सूर्यातपे तण्डुलान्निक्षिप्य तयापि स्वसुता रक्षार्थ नियुक्ता। तथैव स्वर्णपक्षः काकः तण्डुलान् भक्षयन् तामपि ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। प्रातस्तत्र गत्वा सा काकं निर्भर्त्सयन्ती प्रावोचत्-भो नीचकाक! अहमागता, मह्यं ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ प्रयच्छ। काकोऽब्रवीत्-अहं त्वत्कृते ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। तत्कथय स्वर्णमयं रजतमयं ताम्रमयं वा। गर्वितया बालिकया प्रोक्तम्-स्वर्णमयेन सोपानेनाहमागच्छामि परं स्वर्णकाकस्तत्कृते ताम्रमयं सोपानमेव प्रायच्छत्। ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ भोजनमपि ताम्रभाजने ह्यकारयत्।
प्रतिनिवृत्तिकाले स्वर्णकाकेन ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ मञ्जूषाः तत्पुरः समुत्क्षिप्ताः। लोभाविष्टा सा बृहत्तमां मञ्जूषाः गृहीतवती। गृहमागत्य सा ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ यावद् मञ्जूषामुद्घाटयति तावत्तस्यां भीषणः कृष्णसर्पो विलोकितः। लुब्धया बालिकया लोभस्य फलं प्राप्तम्। ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ सा लोभं पर्यत्यजत्।

मज्जूषा - (चित्रविचित्रवस्तूनि, विलोक्य, लघुप्रातराशः, रजतस्थाल्यामुत, भोजनं, भोजनमद्यावधि, ब्रूते-बालिके, कक्षाभ्यन्तरात्तिस्त्रो)
चिरकालं भवने ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ सज्जितानि दृष्ट्वा सा विस्मयं गता। श्रान्तां तां ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ काकः प्राह पूर्व ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ क्रियताम्-वद त्वं स्वर्णस्थाल्यां भोजनं करिष्यसि किं वा ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ ताम्रस्थाल्याम् ? बालिका व्याजहार-ताम्रस्थाल्यामेवाहं निर्धना ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ करिष्यामि। तदा सा कन्या चाश्चर्यचकिता सञ्जाता यदा स्वर्णकाकेन स्वर्णस्थाल्यां भोजनं परिवेषितम्। नैतादृक् स्वादु ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ बालिका खादितवती। काको ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ ! अहमिच्छामि यत्त्वं सर्वदा चात्रैव तिष्ठ परं तव माता वर्तते चैकाकिनी। त्वं शीघ्रमेव स्वगृहं गच्छ।
इत्युक्त्वा काकः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ मञ्जूषा निस्सार्य तां प्रत्यवदत् बालिके! यथेच्छं गृहाण मञ्जूषामेकाम्। लघुतमां मञ्जूषां प्रगृह्य बालिकया कथितमियदेव मदीयतण्डुलानां मूल्यम् ।

मज्जूषा - (स्वर्णपक्षो, रोदितुमारब्धा, प्रार्थयत्, पिप्पलवृक्षम्, प्रासादो, कौवे, स्वर्णमयं, ताम्रसोपानेन)
नैतादृशः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ रजतचञ्चुः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ स्वर्णकाकस्तया पूर्वं दृष्टः। तं तण्डुलान् खादन्तं हसन्तञ्च विलोक्य बालिका ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। तं निवारयन्ती सा ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ - तण्डुलान् मा भक्षय। मदीया माता अतीव निर्धना वर्तते। स्वर्णपक्षः काकः प्रोवाच, मा शुचः। सूर्योदयात्प्राग् ग्रामाद्बहिः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ अनु त्वयागन्तव्यम्। अहं तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि। प्रहर्षिता बालिका निद्रामपि न लेभे।
सूर्योदयात्पूर्वमेव सा तत्रोपस्थिता। वृक्षस्योपरि विलोक्य सा चाश्चर्यचकिता सञ्जाता यत्तत्र स्वर्णमयः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ वर्तते। यदा काकः शयित्वा प्रबुद्धस्तदा तेन स्वर्णगवाक्षात्कथितं — हंहो बाले! त्वमागता, तिष्ठ, अहं त्वत्कृते सोपानमवतारयामि। तत्कथय ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ रजतमयमुत ताम्रमयं वा? कन्या प्रावोचत् — अहं निर्धनमातुर्दुहिताऽस्मि। ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ एव आगमिष्यामि। परं स्वर्णसोपानेन सा स्वर्ण-भवनमाससाद।

मज्जूषा - (मानुषेषु, पाठशालामुपजगाम, संबोधयामास, सन्-'कथमस्मिन्, आश्रयस्वेदं, श्वानमवालोकयत् कोऽप्यहमिव, स्वोचितमहमपि)
तदा खिन्नो बालकः एते पक्षिणो ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ नोपगच्छन्ति। तदन्वेषयाम्यपरं मानुषोचितं विनोदयितारमिति परिक्रम्य पलायमानं कमपि ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। प्रीतो बालस्तमित्थं ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ - रे मानुषाणां मित्र! किं पर्यटसि अस्मिन् निदाघदिवसे? ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ प्रच्छायशीतलं तरुमूलम्। अहमपि क्रीडासहायं त्वामेवानुरूपं पश्यामीति। कुक्कुरः प्रत्याह-यो मां पुत्रप्रीत्या पोषयति स्वामिनो गृहे तस्य।
रक्षानियोगकरणान्न मया भ्रष्टव्यमीषदपि ।। इति।सर्वैरेवं निषिद्धः स बालो विध्नितमनोरथः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ जगति प्रत्येकं स्व-स्वकृत्ये निमग्नो भवति। न ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ वृथा कालक्षेपं सहते। नम एतेभ्यः यैर्मे तन्द्रालुतायां कुत्सा समापादिता। अथ ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ करोमि इति विचार्य त्वरितं ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। ततः प्रभृति स विद्याव्यसनी भूत्वा महतीं वैदुषीं प्रथां सम्पदं च लेभे।

मज्जूषा - (दत्तदृष्टिश्चटकमेकं, विरमन्त्वेते, बटद्रुशाखायां, तन्द्रालुर्बालो, पाठशालागमनवेलायां, द्विस्त्रिरस्याह्वानमेव)
भ्रान्तः कश्चन बालः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ क्रीडितुं निर्जगाम। किन्तु तेन सह केलिभिः कालं क्षेप्तुं तदा कोऽपि न वयस्येषु उपलभ्यमान आसीत्। यतस्ते सर्वेऽपि ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ स्मृत्वा विद्यालयगमनाय त्वरमाणा बभूवुः। ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ लज्जया तेषां दृष्टिपथमपि परिहरन्नेकाकी किमप्युद्यानं प्रविवेश।
स चिन्तयामास-‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ वराकाः पुस्तकदासाः। अहं पुनरात्मानं विनोदयिष्यामि। ननु भूयो द्रक्ष्यामि क्रुद्धस्य उपाध्यायस्य मुखम्। सन्त्वेते ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ एव प्राणिनो मम वयस्या इति।
अथ स पुष्पोद्यानं व्रजन्तं मधुकरं दृष्ट्वा तं क्रीडाहेतोराह्वयत्। स ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ न मानयामास। ततो भूयो भूयः हठमाचरति बाले सोऽगायत्-वयं हि मधुसंग्रहव्यग्रा इति।
तदा स बालः 'कृतमनेन मिथ्यागर्वितेन कीटेन' इत्यन्यतो ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ चञ्च्वा तृणशलाकादिकमाददानमपश्यत्। उवाच च "अयि चटकपोत ! मानुषस्य मम मित्रं भविष्यसि। एहि क्रीडावः। त्यज शुष्कमेतत् तृणं स्वादूनि भक्ष्यकवलानि ते दास्यामि" इति। स तु 'नीडः कार्यों ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ तद्यामि कार्येण' इत्युक्त्वा स्वकर्मव्यग्रो बभूव।

बालिका कथा कहती है।

वह चित्र बनाता है।

हम संस्कृत सीखते हैं।

सूर्य आकाश में प्रकाश करता है।

तुम सब पाठशालायाम् गच्छथ।