संस्कृतसाहित्ये भर्तृहरिनाम्ना सुप्रसिद्धेन कविरत्नेन नीतिशतकं वै… - Vidyadip

Question

संस्कृतसाहित्ये भर्तृहरिनाम्ना सुप्रसिद्धेन कविरत्नेन नीतिशतकं वैराग्यशतकं शृ‌ङ्गारशतकं चेति शतकत्रयं विरचितमस्ति । तत्र नीतिशतके एकः सुप्रसिद्धः श्लोकः वर्तते । तद्यथा -
विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा,
सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः ।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ,
प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥
अस्मिन् श्लोके कविना महात्मनां प्रकृतिसिद्धं व्यक्तित्वं वर्णितमस्ति। तच्चेत्थम् अवगन्तव्यम् जीवने प्रत्येकं जनेन - विपदः अभ्युदयस्य च साक्षात्कारः करणीयो भवति। तत्र विपदि धैर्यं धरणीयं भवति अभ्युदये च क्षमा करणीया भवति ।

✓

Answer

In the Sanskrit literature, the famous poet Bhartuhari has composed three Shatakas like Nitishatak, Vairagyashatak - and Shrinagarshatak. Among them, Nitishatak contains a famous shloka.
The great people have acquired these qualities naturally such as - patience in trouble, forgiveness in the state of progress, cleverness of speech in a meeting, courage in war, liking in the matter of fame and habit in the acquisition of knowledge.
In this shloka, the poet has described the natural personality of great people. That we must know. Every human being has to face ups and downs in life. A person should exercise patience in trouble and forgiveness in progress.

Need a full question paper?

Generate a complete, print-ready paper with questions like this in minutes — across 16+ boards, with answer keys.

Start Generating Free

Explore more

More "गद्य खण्डस्य अनुवादं कुरूत । [4M]" from किं नाम व्यक्तित्वम् (गद्य)→किं नाम व्यक्तित्वम् (गद्य) — all question types→संस्कृत STD 11 Science question papers→Gujarat Board STD 11 Science question papers→Gujarat Board question paper generator→

Similar questions

राजा - श्रोतव्यम् इदानीं संवृत्तम् ।
शकुन्तला - नन्वेकस्मिन्दिवसे नवमालिकामण्डपे नलिनीपत्रभाजनगतम् उदकं तव हस्ते सन्निहितम् आसीत् ।
राजा - शृणुमस्तावत् ।
शकुन्तला - तत्क्षणे स मे पुत्रकृतको दीर्घापाङ्गो नाम मृगपोतक उपस्थितः । त्वयायं तावत्प्रथमं पिबत्वित्यनुकम्पिना उपच्छन्दित उदकेन। न पुनस्तेऽपरिचयात् हस्ताभ्याशम् उपगतः । पश्चात्तस्मिन्नेव मया गृहीते सलिलेऽनेन कृतः प्रणयः । तदा त्वम् इत्थं प्रहसितोऽसि सर्वः सगन्धेषु विश्वसिति । द्वावप्यत्रारण्यकाविति ।
राजा - एवम् अनृतमयवाद्मधुभिराकृष्यन्ते विषयिणः ।

एकदा जनसभायां भोजेन उद्घोषितम्- यदि कश्चित् जनः भस्मना रज्जुं निर्माय मह्यं दास्यति, तर्हि अहं तस्मै रूप्यकाणां सहस्रं प्रदास्यामीति ।
राज्ञः उद्घोषं श्रुत्वा सर्वे नागरिकाः जनाः भस्मना रज्जुं निर्मातुं प्रयत्नरताः सञ्जाताः ।
प्रायः सर्वेषां जनानामयम् अनुभवः वर्तते, यत् कस्यचित् पदार्थस्य निर्माणाय पदार्थाः, पद्धतिज्ञानं, पुरुषार्थश्चेति वस्तुत्रयम् अपेक्षितं भवति। यदि कारणभूताः पदार्थाः न सन्ति, कस्यापि नवीनस्य पदार्थस्य निर्माणं कर्तुं न शक्यते। सत्सु कारणभूतेषु पदार्थेषु अपि यदि निर्माणस्य पद्धतिः नावगता, तदापि पदार्थस्य निर्माणं कर्तुं न पारयामः। पदार्थाः उपस्थिताः स्युः, निर्माणरीतिः अपि अवगता स्यात्तथापि यावत्पर्यन्तं जनः पुरुषार्थं न करोति, तावत्पर्यन्तं सः नवीनस्य पदार्थस्य निर्माणं कर्तुं समर्थो न भवतीति।

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश्चेति मानवाः। वार्ता दण्डनीतिश्चेति बार्हस्पत्याः । दण्डनीतिरेका विद्या इति औशनसाः। चतस्त्र एव विद्या इति कौटिल्यः । ताः च आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश्च। साङ्ख्यं योगो लोकायतं चेत्यान्वीक्षिकी। धर्माधर्मों त्रय्याम् । अर्थानर्थों वार्त्तायाम्। नयापनयौ दण्डनीत्याम् ।

शिष्यः - किं नाम नवसस्येष्टिः ?
गुरुः - नवैः सस्यैः क्रियमाणा इष्टिः नवसस्येष्टिः कथ्यते। अस्माकं देशः कृषिप्रधानः वर्तते। अत्रत्याः जनाः प्रायः द्विवारं कृषिं कुर्वन्ति। वर्षायां शरदि तथा। शरदि कृतायाः कृषेः फलं प्रायः फाल्गुनमासे प्राप्यते। तत् सस्यरूपं फलं जनाः प्रथमम् अग्निदेवाय समर्पयन्ति। ततः परस्परं वितीर्य स्वोपभोगाय कल्पयन्ति ।
शिष्यः - यद्येवं तर्हि अस्य उत्सवस्य होलिकोत्सवः नाम कथं सार्थकं भवेत्।

सर्वेषां जनानामियं कामना भवति यदस्मदीयं व्यक्तित्वं महत् स्यात् । साम्प्रतिके समाजे तु व्यक्तित्वस्य निर्माणाय जनाः विशेषतः प्रयत्नरताः सन्ति। विविधेन उपायेन विविधया च क्रियया ते स्वकीयं व्यक्तित्वं विकासयितुं प्रयतन्ते। परन्त्वत्र किमिदं व्यक्तित्वम् - इत्येकः महान् प्रश्नः । अस्य प्रश्नस्य सर्वसम्मतम् उत्तरं न सम्भाव्यते। वस्तुतः मानवीयस्य व्यक्तित्वस्य स्वरूपं विभिन्नमस्ति। तथापि यावत्पर्यन्तं व्यक्तित्वस्य स्वरूपमेव नावगच्छामः, तावत्पर्यन्तं कथं नाम व्यक्तित्वस्य निर्माणाय प्रयत्नः सम्भवति ।

भीमसेनः - अहह, शान्तं पापम्, शान्तं पापम्।
ख्यातस्तैस्तैर्भुवि गुणैः प्रभावः क्वापि मीलितः ।
कान्तारवास एवास्य किमु ज्ञापकतां गतः ॥
भवतु। किमनेन ज्ञातार एवैतदपि जानन्ति ।
हनूमान् - अत्र भवतः किं नाम पाण्डवेषु पक्षपातः ।
भीमसेनः - नैवाहम् एको महताम् अमीषाम् के नाम पक्षे न पतन्ति सन्तः ।
हनूमान् - (स्वगतम्) सत्यमित्थमेव। (प्रकाशम्) तर्हि तेषामन्यतमेन भवितव्यं भवता।
भीमसेनः - किमत्र बहुना। (गमनोद्योगम् अभिनीय) मया अतिकालः किमिव अतिपात्यते ।
विकृष्यतां पुच्छः । अन्यथा पुरा समुद्रं हनूमान् इव त्वां विलङ्ग्य गच्छामि।
हनूमान् - (आत्मगतम्) अवसरः अयम् आत्मानं प्रकाशयितुम्। (सहर्षम्) वत्स, एष अहं हनूमान् तवाग्रजन्मा। आगच्छ - गाढमालिङ्ग्य चिरनिबद्धं मे मनोरथं पूरय।
(उभौ परस्परं गाढम् आलिङ्गतः) ।

गुरुः - एवं हि श्रूयते हिरण्यकशिपुनामकस्य दैत्यस्य प्रह्लादनामकः एकः पुत्रः आसीत्। सः नित्यं परमेश्वरं ध्यायन् भक्तिमयं व्यवहारं करोति स्म। भक्तिशत्रवे दैत्यराजाय सः व्यवहारः न रोचते स्म। अतः सः स्वकीयं भक्तं पुत्रं मारयितुम् अनेकधा प्रयत्नं कृतवान्। परन्तु परमेश्वररक्षितः प्रह्लादः कथमपि मरणं न गतः। अन्ते तं दाहेन मारयितुं मायाविनीं होलिकानाम्नीं स्वकीयां भगिनीं हिरण्यकशिपुः प्रैरयत् ।
शिष्यः - कथं होलिकामेव हिरण्यकशिपुः प्रैरयत् ।
गुरुः - यतो हि सा मायाविनी होलिका अग्निरक्षिता आसीत् ।

स्वायम्भुवस्य मनोः वंशे अङ्गनामकः राजा अभवत्। सः दयालुः धर्मनिरतः च आसीत्। तस्य वेननामकः पुत्रः समभवत् । सः क्रूरः अधर्मनिरतः च आसीत्। तेन यज्ञ-दानादीनि सत्कर्माणि निषिद्धानि । दुर्जनाः सत्कारिताः सज्जनाः च दुष्कारिताः। फलतः चौरादीनां प्रवृत्तिः सर्वत्र प्रवर्तिता। सज्जनानां धनं धान्यं च दुर्जनैः परिहृतम्। यज्ञ-कर्माभावे दुर्भिक्षः प्रावर्तत। भूतलं यज्ञदानरहितं निर्धर्मं च सञ्जातम्।
अस्यां दुरवस्थायां प्रजारक्षणार्थम् ऋषयः प्रवृत्ताः। तैः वेनो दण्डितः, मारितश्च। तदनन्तरम् ऋषयः तस्य पृथुनामकं पुत्रं राज्यासने प्रस्थापितवन्तः । पृथुः दयालुः धार्मिकः च आसीत्।

शिष्यः - कोऽयं नाम होलिकोत्सवः । कदा चायमायाति ।
गुरुः - होलिकायाः उत्सवः - होलिकोत्सवः । सः फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां तिथौ आयाति ।
शिष्यः - केयं होलिका ?
गुरुः - होलिका नाम एका स्त्री। सा च हिरण्यकशिपोः असुरराजस्य भगिनी।
शिष्यः - किं कृतं होलिकया, येन तस्याः नामतः उत्सवोऽयं प्रवर्तते ?

राजा - कुतोऽयम् असत्कल्पनाप्रश्नः ।
शाङ्गरवः - मूर्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु ।
राजा - विशेषेणाधिक्षिप्तोऽस्मि ।
गौतमी - जाते मुहूर्तं मा लज्जस्व । अपनेष्यामि तावत्तेऽवगुण्ठनम् । ततस्त्वां भर्ताभिज्ञास्यति ।
राजा - (विचारयन्स्थितः ।)
शाङ्गरवः - भो राजन्किम् इति जोषम् आस्यते ।