व्याकरण संस्कृत - व्याकरण

एकदा मृण्मयपात्रजीर्णकम्बलविभवः कश्चित अन्धः देवालयेन गतः। तत्र च शङ्करस्य उपासनापरायणो भूत्वा सर्वथा अनशनेन जीवितं त्यागे अचिन्तयत् । तस्य भक्त्या प्रीतः देवः तत्र आविर्भूय 'वरं वृणीस्व' इति तम अकथयत्। 'कस्त्वम्' इति सः अन्धः तम् अपृच्छत् । 'त्वयि प्रसन्नो महादेवोऽहम्' इति देवः उक्तम् स पुनः भाषते - 'यावदहं त्वां प्रत्यक्षीकर्तुम् अक्षमः तावत् कथं मया तव वचसि विश्वासः कर्तव्यः' इति । अनेन तस्मै देवेन दृष्टिः प्रत्यर्पिता। ततः स जानुनी क्षितितले निधाय वरं याचे 'अहं राज्याधिकारः अनुभवन्तं नप्तारं द्रष्टुं जीवेयम्' इति ।
प्रश्ना :
Q.1. कीदृशः अन्धः देवालयेन गतः ?
Q.2. अन्धः किम् अचिन्तयत ?
Q.3. अन्धस्य भक्त्या प्रीतः कः देवः किम् अकथयत् ?
Q.4. दृष्टिप्राप्तः सः कीदृशं वरम् अयाचत ?

विश्वामित्रो नाम नृपः एकदा ससैन्यः मृगयार्थं वने विचरन परिश्रान्तः च वसिष्ठस्य आश्रममागच्छत् । वसिष्ठस्याश्रमे नन्दिनी नाम कामधेनुसुता आसीत्। सा च यद यद वसिष्ठो वाञ्छति तत् तद् ददाति स्म। तस्याः प्रसादेन वसिष्ठो विश्वामित्रस्य तस्य सैनिकाना च यथेच्छम् आतिथ्यम अकरोत् । तदा भृशं परितुष्ट: विश्वामित्रः वसिष्ठं मुनि तां धेनुम अयाचत ।
प्रश्नाः -
Q.1. कः नृपः वने विचरन आसीत?
Q.2. कीदृशः नृपः वसिष्ठस्य आश्रमम् अगच्छत् ?
Q.3. वसिष्ठस्याश्रमे का आसीत् ?
Q.4. कीदृशः विश्वामित्र: किम अयाचत?

स्वच्छस्य पर्यावरणस्य हेतो: स्वास्थ्यपूर्णस्य जीवनस्य कृते वयं यानि यावन्ति वस्तूनि प्रकृतेः उपभोगाय प्राप्नुमः तावन्ति सर्वाणि प्रकृति प्रत्यावर्तयितुं तत्परा भवेम बनानामुपभोगेन तेषां या न्यूनता अस्माभिः क्रियते तां पूरयितुं वयं सावधानाः सन्नदाश स्याम। एतत्कृते ग्रामेषु नगरेषु च अस्माभिः आशुवर्धनशीला: पादपाः आरोपणीयाः |
प्रश्ना: -
Q.1. स्वच्छस्य पर्यावरणस्य हेतोः वय कि कुर्याम ?
Q.2. बनानां न्यूनता कथं भवति ?
Q.3. बनानां न्यूनतां पूरयितुं वयं कीदृशाः भवेम ?
Q.4. अस्माभिः कीदृशाः पादपाः आरोपणीया: ?

कस्मिंश्चित्सरोवरे भारण्डनामा पक्ष्येकोदरः पृथग्ग्रीवः प्रतिवसति स्म । तेन च समुद्रतीरे परिभ्रमता किञ्चित्फलममृतकल्पं तरङ्गाक्षिप्तं सम्प्राप्तम्। सः अपि भक्षयन् इदम् आह- "अहो बहूनि मयामृतप्रायाणि समुद्रकल्लोलहतानि फलानि भक्षितानि। परमपूर्वोऽस्यास्वादस्तत्किं पारिजात हरिचन्दनतरुसम्भवम् किंवा किञ्चिदमृतमयफलमव्यक्तेनापि विधिनापतितम् ।"
प्रश्नाः -
Q.1. भारण्डः कुत्र प्रतिवसति स्म ?
Q.2. भारण्डः नाम पक्षी कीदृशः आसीत् ?
Q.3. भारण्डेन समुद्रतीरे किं सम्प्राप्तम् ?
Q.4. फलस्य आस्वादः कीदृशः ?

पूर्व त्विदं पर्व नवसस्येटिनाम्ना प्रसिद्धमासीत्। नवं नाम नवीनम्, सस्यं नाम धान्यम् अन्नं वा इष्टि नाम यज्ञः, अग्नौ देवेषु वा आहुत्याः प्रदानम् । कृषिप्रधाने भारते वर्षे जनाः वर्षायामृतौ धान्यानि वपन्ति। तस्यायं परिपाककालः । क्षेत्रेषूत्पन्नं धान्यं कृषकाः अद्यस्वगृहमानयन्ति। सर्वप्रथमं तेऽग्निभ्यः देवेभ्यः वाऽस्य नवसस्यस्य आहुति। ददति। तदनन्तरमग्निना संस्कृतं लाजारूपमन्नं सर्वेभ्यः वितरन्ति ।
प्रश्ना: -
Q.1. इदं दीपावलिपर्व पुरा किनाम्ना प्रसिद्धम् आसीत् ?
Q.2. 'नवसस्येष्टि' शब्दस्य किं तात्पर्यम् ?
Q.3. धान्यस्य परिपाककालः कः?
Q.4. धान्यं स्वगृहम् आनीय कृषकाः सर्वप्रथमं किं कुर्वन्ति ?

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ।।

क्षमाखङ्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ।
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति ।।

अन्यदीये तृणे रत्ने काञ्चने मौक्तिकेऽपि वा।
मनसा विनिवृत्तिर्या तदस्तेयं विदुर्बुधाः ।।

सिंहावलोकन न्यायः

पङ्कप्रक्षालनन्यायः

वृद्धकुमारीवाक्यन्याय :

शुण्डासूचिन्यायः

सूचिकटाहन्यायः

Figure of speech by meaning अर्थालंकार

उपमा

उत्प्रेक्षा

रूपक

अतिशयोक्ति