प्रजापतेः त्रयः पुत्रा: देवा: मनुष्या: असुराः च आसन्। तेषु देवाः … - Vidyadip

Question

प्रजापतेः त्रयः पुत्रा: देवा: मनुष्या: असुराः च आसन्। तेषु देवाः प्रजापति प्रथमं प्रार्थितवन्तः यत् अस्मभ्यं हितकारकम् अक्षरम् उपदिशतु इति । तदा प्रजापतिः 'द' इति प्रोक्तवान् । अर्थात् दाम्यत इति । अस्यायमाशयः देवाः संयमं कुर्वन्तु इति प्रजापतेः उपदेशः ।
प्रश्ना: -
Q.1. प्रजापतेः के त्रयः पुत्राः आसन्?
Q.2. देवा: प्रजापति किं प्रार्थितवन्तः ?
Q.3. प्रजापतिः कम् अक्षरं प्रोक्तवान् ?
Q.4. देवाः किं कुर्वन्तु ?

✓

Answer

(1) प्रजापतेः देवा: मनुष्याः असुराः च एते त्रयः पुत्रा: आसन्।
(2) देवा: प्रजापतिं प्रार्थितवन्तः यत् अस्मभ्यं हितकारकम् अक्षरम् उपदिशतु ।'
(3) प्रजापति: 'द' इति अक्षरं प्रोक्तवान्
(4) देवा: संयमं कुर्वन्तु

Need a full question paper?

Generate a complete, print-ready paper with questions like this in minutes — across 16+ boards, with answer keys.

Start Generating Free

Explore more

More "अनुच्छेदं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृत-भाषायां लिखित । [4M]" from व्याकरण→व्याकरण — all question types→संस्कृत STD 11 Science question papers→Gujarat Board STD 11 Science question papers→Gujarat Board question paper generator→

Similar questions

नेतृमहोदयाय पुस्तकमिदम् अवश्यं रुचिकरं भविष्यतीति मे दृढा श्रद्धा। तेनाहं निश्चिन्तः आसम् ।
अहं सोत्साहं नेतृमहोदयस्य गृहं प्रत्यगच्छम् । क्षणद्वयानन्तरम् एव नेतृमहोदयस्य साक्षात्कारः सञ्जातः । मया नेतृमहोदयस्य करकमलयोः पुस्तकं समर्पितम्। पुस्तकं दृष्ट्वा नेतृमहोदयः प्रसन्नः जातः।
Q.1. अहं किमर्थं नेतृमहोदयस्य गृहं प्रत्यगच्छम्?
Q.2. नेतृमहोदयस्य साक्षात्कारः कथं सञ्जातः?
Q.3. अहं किं नेतृमहोदयस्य करकमलयोः समर्पितम्?
Q.4. नेतृमहोदयः पुस्तकं दृष्ट्वा किम् जातः?

मनसा विचारयता जनेन यशः श्रुतिः चेति गुणद्वयम् वरणीयं भवति। तत्र यशसि अभिरूचिः करणीया, श्रुतौ च व्यसनं करणीयम् ।
प्रत्येकं जनस्य जीवने यथावसरम् उपर्युक्तं प्रसङ्गषट्‌कमेतदायाति एव। एषु षट्सु प्रसङ्गेषु आगतेषु मानवः यादृशं प्रयत्नमाचरति तादृशं तस्य व्यक्तित्वमाकारितं भवति।
Q.1. मनसा विचारयता जनेन गुणद्वयं किम् वरणीयं भवति?
Q.2. यशसि किं करणीयम् भवति?
Q.3. श्रुतौ किं करणीयम् भवति?
Q.4. प्रत्येकं जनस्य जीवने किं आयाति एव?

अस्मिन् श्लोके कविना महात्मनां प्रकृतिसिद्धं व्यक्तित्वं वर्णितमस्ति । तच्चेत्थम् अवगन्तव्यम् - जीवने प्रत्येकं जनेन विपदः अभ्युदयस्य च साक्षात्कारः करणीयो भवति। तत्र विपदि धैर्यं धरणीयं भवति अभ्युदये च क्षमा करणीया भवति।
कर्तव्यमाचरता जनेन कदाचित् सदसि युद्धे वा स्थितिः करणीया भवति। तत्र सदसि वाक्पटुता आचरणीया भवति युद्धे च विक्रमः प्रदर्शनीयो भवति।
Q.1. अस्मिन् श्लोके किं वर्णितम् अस्ति?
Q.2. श्लोके कविः कः?
Q.3. विपदः अभ्युदयस्य च साक्षात्कारे किम् करणीयम् भवति?
Q.4. युद्धे स्थितिः करणीया भवति कदा?

आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः । तस्य नीतिर्दण्डनीतिः ।
सा च अलब्धलाभार्था, लब्धपरिरक्षणी, रक्षितविवर्धनी, वृद्धस्य तीर्थेषु प्रतिपादनी च। तस्यामायत्ता लोकयात्रा। तस्माल्लोकयात्रार्थी राजा नित्यमुद्यतदण्डः स्यात् ।
Q.1. आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तानां किम् योगक्षेमसाधनम् अस्ति?
Q.2. दण्डनीतिः किमर्थं प्रतिपादयति वृद्धस्य तीर्थेषु?
Q.3. लोकयात्रार्थी कः स्यात् तस्मात्लोकयात्रार्थी राजा?
Q.4. दण्डनीतिः किम् अनुप्रयुज्यते सा वृद्धस्य तीर्थेषु?

चेटी - (सस्मितं विदूषकं निर्दिश्य) श्रुतं त्वया भर्तृदारिका कथं वर्ण्यते।
विदूषकः - चतुरिके, मैवं गर्वमुद्वह। अस्माकमपि मध्ये दर्शनीयो जनोऽस्त्येव । केवलं मत्सरेण कोऽपि न वर्णयति।
चेटी - (सस्मितम्) आर्य, अहं त्वां वर्णयामि।
Q.1. चेटी किं विदूषकं स्मित्वा निर्दिशति?"
Q.2. विदूषकः चेटीं किं उत्तरं ददाति यत् अस्माकमपि मध्ये दर्शनीयो जनः अस्त्येव, केवलं मत्सरेण कोऽपि न वर्णयति?
Q.3. चेटी किं विदूषकं प्रार्थयति किं न कर्तुं?
Q.4. विदूषकस्य किं वचनं चेटीं स्वीकार्यं करोति?

एकदा जनसभायां भोजेन उद्घोषितम् - यदि कश्चित् जनः भस्मना रज्जुं निर्माय मह्यं दास्यति, तर्हि अहं तस्मै रूप्यकाणां सहस्रं प्रदास्यामीति ।
राज्ञः उद्घोषं श्रुत्वा सर्वे नागरिकाः जनाः भस्मना रज्जुं निर्मातुं प्रयत्नरताः सञ्जाताः ।
प्रायः सर्वेषां जनानामयम् अनुभवः वर्तते, यत् कस्यचित् पदार्थस्य निर्माणाय पदार्थाः, पद्धतिज्ञानं, पुरुषार्थश्चेति वस्तुत्रयम् अपेक्षितं भवति।
Q.1. भोजेन किम् उद्घोषितम् जनसभायां?
Q.2. राज्ञः उद्घोषं श्रुत्वा सर्वे नागरिकाः किं सञ्जाताः?
Q.3. किं वस्तुत्रयम् प्रायः सर्वेषां जनानाम् अपेक्षितं भवति?
Q.4. भोजेन उद्घोषिते वाक्ये "तर्हि अहं तस्मै रूप्यकाणां सहस्रं प्रदास्यामीति" किं प्रकारेण प्रयुक्तम्?

कालिदासः सद्यः एव रज्जुं साधयितुं प्रयत्नपरोऽभवत्। तेन पूर्वं रज्जुः समानीता। ततः तेन सा रज्जुः स्थालिकायां स्थापिता। स्थालिकायां स्थापितायां रज्जौ कालिदासः अग्निं प्राक्षिपत्। स्थालिकायां स्थिता रज्जुः यथा यथा अग्निमयी जाता तथा तथा भस्मत्वेन परिणमिता। एवं कालिदासेन भस्मना रज्जुः निर्मिता। प्रशान्ते अग्नौ स्थालिकास्थितां भस्मभूतां रज्जुं कालिदासः राज्ञे भोजय अदर्शयत्।
Q.1. कालिदासः किं प्रयत्नपरः अभवत्?
Q.2. कालिदासेन किम् पूर्वं समानीतम्?
Q.3. कालिदासः स्थालिकायां किं प्राक्षिपत्?
Q.4. कालिदासः किं भोजया अदर्शयत्?

स्वच्छस्य पर्यावरणस्य हेतो: स्वास्थ्यपूर्णस्य जीवनस्य कृते वयं यानि यावन्ति वस्तूनि प्रकृतेः उपभोगाय प्राप्नुमः तावन्ति सर्वाणि प्रकृति प्रत्यावर्तयितुं तत्परा भवेम बनानामुपभोगेन तेषां या न्यूनता अस्माभिः क्रियते तां पूरयितुं वयं सावधानाः सन्नदाश स्याम। एतत्कृते ग्रामेषु नगरेषु च अस्माभिः आशुवर्धनशीला: पादपाः आरोपणीयाः |
प्रश्ना: -
Q.1. स्वच्छस्य पर्यावरणस्य हेतोः वय कि कुर्याम ?
Q.2. बनानां न्यूनता कथं भवति ?
Q.3. बनानां न्यूनतां पूरयितुं वयं कीदृशाः भवेम ?
Q.4. अस्माभिः कीदृशाः पादपाः आरोपणीया: ?

अतिस्वप्नः तन्द्राकराणाम्, सर्वरसाभ्यासः बलकराणाम्, एकरसाभ्यासः दौर्बल्यकराणाम्, लौल्यं क्लेशकराणाम्, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अध्यवसायः फलातिपत्तिहेतूनाम्, असमर्थता भयकराणाम्, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आयुर्वेदः अमृतानाम्, सद्वचनम् अनुष्ठेयानाम्, सर्वसंन्यासः सुखानामिति।
Q.1. अतिस्वप्नस्य किमर्थं उपयोगः भवति?
Q.2. सर्वरसाभ्यासस्य किमर्थं उपयोगः भवति?
Q.3. एकरसाभ्यासस्य किमर्थं उपयोगः भवति?
Q.4. आयुर्वेदस्य किमर्थं उपदिश्यते?

शिष्यः - होलकोऽयं स्वास्थ्यायापि उपकारको भवतीति श्रुतं मया। किं तत् सत्यमस्ति ।
गुरुः - आम्, भवता श्रुतं सत्यमेवास्ति । भावप्रकाशनामके सुप्रसिद्धे आयुर्वेदग्रन्थे कथितमस्ति - होलकोऽल्पानलो मेद कफदोषश्रमापहः । अर्थात् होलकः मेदं कफदोषं श्रमं च अपहन्ति।
शिष्यः - अयि गुरुचरणाः ! बहवो धन्यवादाः। अनेन बोधेन अहमनुगृहीतोऽस्मि ॥
Q.1. शिष्यः - होलकः स्वास्थ्यायापि कथं उपकारकः भवति?
Q.2. शिष्यः - होलिकोत्सवे शमीधान्यस्य किमर्थं प्रयोगः भवति?
Q.3. शिष्यः - होलिकोत्सवस्य परम्परा किमर्थं प्रवर्तते?
Q.4. शिष्यः - होलिकोत्सवस्य क्रीडार्थं फलं किमर्थं जनाः समर्पयन्ति?