पृथुचरितम् (गद्य) संस्कृत - पृथुचरितम् (गद्य)

गौः ....... दुहयते ।

........ गोरुपम् अस्ति।

वेनः .......... आसीत् ।

पृथोः पितुः नाम ....... आसीत् ।

वेनः कस्य पुत्रः।

The act of milking the earth means agriculture

Earth as the cow

Pruthu as the king

भूतलडरक्षिते - भूतलः + अरक्षिते

दुर्भिक्षः

स्वायम्भुवः मनुः

पुराणं पञ्च लक्षणम्

……………. अरक्षिते सर्वः वणिक्यथः नश्यति । (पाताले / भूतले)

दोहनकर्मणि अन्नरूपं प्रभूतं ………….. प्राप्तम्। (सस्यं / दुग्धम्)

राजा ……………. अस्ति । (गोपालः / दोहनम्)

अस्यां दुखस्थायां …………….. ऋषयः प्रवृताः। (प्रजाशिक्षार्थम् / प्रजारक्षणार्थम्)

वेनः …………. आसीत्। (क्रूर: / अक्रूरः)

पृथुः किंरुपां भूमिं दुदोह ?

दुर्जनैः केषां किं परिह्यतम् ?

क्षुधार्तायाः प्रजायाः परिपालनाय किम् अपेक्षितमासीत् ?

वेनेन के संस्कारिताः के च दुष्कारिताः ?

अङ्गनामकः राजा कस्य वंशे अभवत् ?

स्वायम्भुवस्य मनोः वंशे अङ्गनामकः राजा अभवत्। सः दयालुः धर्मनिरतः च आसीत्। तस्य वेननामकः पुत्रः समभवत् । सः क्रूरः अधर्मनिरतः च आसीत्। तेन यज्ञ-दानादीनि सत्कर्माणि निषिद्धानि । दुर्जनाः सत्कारिताः सज्जनाः च दुष्कारिताः। फलतः चौरादीनां प्रवृत्तिः सर्वत्र प्रवर्तिता। सज्जनानां धनं धान्यं च दुर्जनैः परिहृतम्। यज्ञ-कर्माभावे दुर्भिक्षः प्रावर्तत। भूतलं यज्ञदानरहितं निर्धर्मं च सञ्जातम्।
अस्यां दुरवस्थायां प्रजारक्षणार्थम् ऋषयः प्रवृत्ताः। तैः वेनो दण्डितः, मारितश्च। तदनन्तरम् ऋषयः तस्य पृथुनामकं पुत्रं राज्यासने प्रस्थापितवन्तः । पृथुः दयालुः धार्मिकः च आसीत्।

वेनस्य शासने पीडिताः प्रजाः अभिषिक्तं तं धार्मिकं पृथुम् उपतस्थुः । क्षुधार्तायाः प्रजायाः परिपालनाय धान्यमपेक्षितमासीत्। भूतलं यज्ञदानरहितं निर्धर्मं च आसीत्। तादृशं भूतलं दृष्ट्वा पृथुः तं दग्धुम् उद्यतः अभवत्। ततः इयं भूः गोरूपमास्थाय पलायितुमुद्यता। पृथुः तस्याः पृष्ठतः अनुगतः। अन्ते एकदेशे स्थित्वा किं करोमीति भूमिः अब्रवीत्। पृथुः अपि स्थावरस्य चरस्य च ईप्सितं देहि इति तामब्रवीत्। भूः तथास्तु इत्युक्त्वा तत्रैव स्थिता। तां गोरूपां स्थिता भूमिं पृथुः दुदोह। अस्मिन् दोहनकर्मणि अन्नरूपं प्रभूतं दुग्धं प्राप्तम्। तेन अन्नेन पृथुना प्रजाः संरक्षिताः अनुरञ्जिताः च।

एवंप्रकारकं पृथुचरितं पुराणेषु वर्णितमस्ति । वस्तुतः इदमेकं रूपकमस्ति । तदनुसारं राजा गोपालः, भूतलं गौः, दोहनं कृषिकर्म, दुग्धम् च अन्नम् अस्ति। अर्थात् पृथुरूपः गोपालः भूतलरूपां गां कृषिकर्मणा दुदोह। अस्मिन् दोहनकर्मणि अन्नरूपं दुग्धं च प्राप्तवान् ।
अस्य रूपकस्यायं सन्देशः यथा गोपालः स्वकीयां गां प्रेम्णा परिपालयति, परिपालितां च गाम् असौ प्रातः सायं चेति नियतकालं नियतपरिमाणं च दोग्धि, तथा राजा अपि स्वकीयं भूतलं प्रेम्णा परिपालयेत्। परिपालितं च भूतलम् असौ शरदि वर्षायाम् चेति नियतकालं नियतपरिमाणमेव दुह्यात् । एवमेव कृषिकर्मणि प्रवृत्ताः प्रजाः अपि भूतलं तथैव परिपालयेयुः। परिपालितं च भूतलं नियतकालं नियतपरिमाणं च दुह्युः इति। यतो हि-
बहुधान्यप्रवृत्तोऽयं जनो लोलुपमानसः। न चेत्स भूतलं रक्षेत् हानिरेव भविष्यति ॥
सस्यं कृषिश्च गोरक्ष्यं सर्व एव वणिक्पथः। भूतलेऽरक्षिते नित्यं नश्यत्येव न संशयः ॥

स्वायम्भुवस्य मनोः वंशे अङ्गनामकः राजा अभवत्। सः दयालुः धर्मनिरतः च आसीत्। तस्य वेननामकः पुत्रः समभवत्। सः क्रूरः अधर्मनिरतः च आसीत्। तेन यज्ञ-दानादीनि सत्कर्माणि निषिद्धानि। दुर्जनाः सत्कारिताः सज्जनाः च दुष्कारिताः । फलतः चौरादीनां प्रवृत्तिः सर्वत्र प्रवर्तिता। सज्जनानां धनं धान्यं च दुर्जनैः परिहृतम्। यज्ञ-कर्माभावे दुर्भिक्षः प्रावर्तत। भूतलं यज्ञदानरहितं निर्धर्मं च सञ्जातम् ।
Q.1. स्वायम्भुवस्य कः राजा अभवत्?
Q.2. वेननामकस्य पुत्रः कः आसीत्?
Q.3. वेननामकः कः आसीत्?
Q.4. फलतः किम् प्रवर्तितम् सर्वत्र?

अस्यां दुरवस्थायां प्रजारक्षणार्थम् ऋषयः प्रवृत्ताः। तैः वेनो दण्डितः, मारितश्च। तदनन्तरम् ऋषयः तस्य पृथुनामकं पुत्रं राज्यासने प्रस्थापितवन्तः । पृथुः दयालुः धार्मिकः च आसीत्। वेनस्य शासने पीडिताः प्रजाः अभिषिक्तं तं धार्मिकं पृथुम् उपतस्थुः । क्षुधार्तायाः प्रजायाः परिपालनाय धान्यमपेक्षितमासीत्। भूतलं यज्ञदानरहितं निर्धर्मं च आसीत्। तादृशं भूतलं दृष्ट्वा पृथुः तं दग्धुम् उद्यतः अभवत्।
Q.1. वेनस्य के पुत्राः आसन्?
Q.2. पृथुः कः आसीत्?
Q.3. पृथुः किमर्थं उद्यतः अभवत्?
Q.4. वेनस्य शासने के पीडिताः प्रजाः आसन्?

ततः इयं भूः गोरूपमास्थाय पलायितुमुद्यता। पृथुः तस्याः पृष्ठतः अनुगतः। अन्ते एकदेशे स्थित्वा किं करोमीति भूमिः अब्रवीत्। पृथुः अपि स्थावरस्य चरस्य च ईप्सितं देहि इति तामब्रवीत्। भूः तथास्तु इत्युक्त्वा तत्रैव स्थिता। तां गोरूपां स्थिता भूमिं पृथुः दुदोह। अस्मिन् दोहनकर्मणि अन्नरूपं प्रभूतं दुग्धं प्राप्तम्। तेन अन्नेन पृथुना प्रजाः संरक्षिताः अनुरञ्जिताः च।
Q.1. पृथुः कुत्र गत्वा भूमिं दुदोहत्?
Q.2. भूः पृथुना किं प्राप्तम्?
Q.3. भूः किम् अनुरञ्जितम्?
Q.4. पृथुः भूमिं दुदोहति किमर्थम्?

एवंप्रकारकं पृथुचरितं पुराणेषु वर्णितमस्ति। वस्तुतः इदमेकं रूपकमस्ति । तदनुसारं राजा गोपालः, भूतलं गौः, दोहनं कृषिकर्म, दुग्धम् च अन्नम् अस्ति। अर्थात् पृथुरूपः गोपालः भूतलरूपां गां कृषिकर्मणा दुदोह। अस्मिन् दोहनकर्मणि अन्नरूपं दुग्धं च प्राप्तवान् ।
Q.1. पृथुचरिते किं वर्णितम्?
Q.2. गोपालः किमर्थं दुदोहति?
Q.3. दोहनकर्मणि किम् प्राप्तम्?
Q.4. अन्नरूपं दुग्धं प्राप्त्वा गोपालः किम् करोति?

अस्य रूपकस्यायं सन्देशः यथा गोपालः स्वकीयां गां प्रेम्णा परिपालयति, परिपालितां च गाम् असौ प्रातः सायं चेति नियतकालं नियतपरिमाणं च दोग्धि, तथा राजा अपि स्वकीयं भूतलं प्रेम्णा परिपालयेत्। परिपालितं च भूतलम् असौ शरदि वर्षायाम् चेति नियतकालं नियतपरिमाणमेव दुह्यात्।
Q.1. गोपालः किं प्रेम्णा परिपालयति?
Q.2. गोपालः केन कालेन गाम् दोग्धि?
Q.3. राजा किं प्रेम्णा परिपालयेत्?
Q.4. राजा केन कालेन भूतलं दुह्यात्?

Explain the peculiarity of the act of milking.

Why did the king Pruthu get ready to burn the land/the earth?

How was the condition of people at the time of the coronation of Pruthu?

What did the Rishi do to protect the people?

How was the king Vena?