होलिकोत्सवः (गद्य) संस्कृत - होलिकोत्सवः (गद्य)

होलकं जनाः कस्मै समर्पयन्ति ?

भारते जनाः, प्रायः कतिवारं कृषि कुर्वन्ति ?

प्रह्लादं मारयितुं हिरण्यकशिपुः कां प्रैरयत् ?

हिरण्यकशिपुनामकस्य दैत्यस्य पुत्रः कः आसीत् ?

अग्निरक्षिता मायाविनी का आसीत् ?

Holikotsav – Festival of Holi

भावप्रकाशः

होलकः

नवसस्येष्टि

अनुगृहीतोस्मि ।

होलकं जनाः प्रथमं कस्मै समर्पयन्ति ?

अस्माकं देश: कीदृशः वर्तते ?

होलिका नाम स्त्री कस्य भगिनी आसीत् ?

होलिकोत्सवः कदा आयाति ?

भावप्रकाशनामके ग्रन्थे किं कथितम् ?

शिष्यः - कोऽयं नाम होलिकोत्सवः । कदा चायमायाति ।
गुरुः - होलिकायाः उत्सवः - होलिकोत्सवः । सः फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां तिथौ आयाति ।
शिष्यः - केयं होलिका ?
गुरुः - होलिका नाम एका स्त्री। सा च हिरण्यकशिपोः असुरराजस्य भगिनी।
शिष्यः - किं कृतं होलिकया, येन तस्याः नामतः उत्सवोऽयं प्रवर्तते ?

गुरुः - एवं हि श्रूयते हिरण्यकशिपुनामकस्य दैत्यस्य प्रह्लादनामकः एकः पुत्रः आसीत्। सः नित्यं परमेश्वरं ध्यायन् भक्तिमयं व्यवहारं करोति स्म। भक्तिशत्रवे दैत्यराजाय सः व्यवहारः न रोचते स्म। अतः सः स्वकीयं भक्तं पुत्रं मारयितुम् अनेकधा प्रयत्नं कृतवान्। परन्तु परमेश्वररक्षितः प्रह्लादः कथमपि मरणं न गतः। अन्ते तं दाहेन मारयितुं मायाविनीं होलिकानाम्नीं स्वकीयां भगिनीं हिरण्यकशिपुः प्रैरयत् ।
शिष्यः - कथं होलिकामेव हिरण्यकशिपुः प्रैरयत् ।
गुरुः - यतो हि सा मायाविनी होलिका अग्निरक्षिता आसीत् ।

शिष्यः - ततः किं सञ्जातम् ?
गुरुः - हिरण्यकशिपुप्रेरिता होलिका एकदा फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां तिथौ प्रह्लादम् अङ्के स्थापयित्वा अग्नौ प्राविशत् । परमेश्वरकृपया होलिका दग्धा न तु प्रह्लादः । प्रह्लादस्तु तथैव सुरक्षितः एवातिष्ठत्। होलिकायाः दाहेन भक्तशिरोमणेः प्रह्लादस्य च सुरक्षया प्रसन्नाः परमेश्वरभक्ताः जनाः ततः प्रभृति प्रतिवर्ष होलिकोत्सवम् अनुभावयन्ति ।
शिष्यः - अस्मै कार्याय होलिकया कथं फाल्गुनमासस्य पूर्णिमा तिथिः सङ्कल्पिता ?
गुरुः - प्राचीनकालादेव फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां तिथौ जनाः नवसस्येष्टिं कुर्वन्ति स्म। तस्यां नवसस्येष्टौ होलिका प्रह्लादमादाय अग्नौ उपाविशत्।

शिष्यः - किं नाम नवसस्येष्टिः ?
गुरुः - नवैः सस्यैः क्रियमाणा इष्टिः नवसस्येष्टिः कथ्यते। अस्माकं देशः कृषिप्रधानः वर्तते। अत्रत्याः जनाः प्रायः द्विवारं कृषिं कुर्वन्ति। वर्षायां शरदि तथा। शरदि कृतायाः कृषेः फलं प्रायः फाल्गुनमासे प्राप्यते। तत् सस्यरूपं फलं जनाः प्रथमम् अग्निदेवाय समर्पयन्ति। ततः परस्परं वितीर्य स्वोपभोगाय कल्पयन्ति ।
शिष्यः - यद्येवं तर्हि अस्य उत्सवस्य होलिकोत्सवः नाम कथं सार्थकं भवेत्।

गुरुः - वस्तुतः होलकः नाम तृणाग्निभृष्टम् अर्धपक्वं शमीधान्यं भवति। तं होलकं जनाः अग्निदेवाय समर्पयन्ति । अद्यत्वेऽपि एषा परम्परा अविच्छिन्ना प्रवर्तते ।
शिष्यः - होलकोऽयं स्वास्थ्यायापि उपकारको भवतीति श्रुतं मया। किं तत् सत्यमस्ति ।
गुरुः - आम्, भवता श्रुतं सत्यमेवास्ति । भावप्रकाशनामके सुप्रसिद्धे आयुर्वेदग्रन्थे कथितमस्ति होलकोऽल्पानलो गुरुः मेद कफदोषश्रमापहः । अर्थात् होलकः मेदं कफदोषं श्रमं च अपहन्ति।
शिष्यः - अयि गुरुचरणाः ! बहवो धन्यवादाः। अनेन बोधेन अहमनुगृहीतोऽस्मि ॥

शिष्यः - कोऽयं नाम होलिकोत्सवः । कदा चायमायाति ।
गुरुः - होलिकायाः उत्सवः - होलिकोत्सवः। सः फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां तिथौ आयाति।
शिष्यः - केयं होलिका ?
गुरुः - होलिका नाम एका स्त्री। सा च हिरण्यकशिपोः असुरराजस्य भगिनी।
Q.1. होलिकोत्सवस्य नाम किम्?
Q.2. होलिकोत्सवः कदा आयाति?
Q.3. होलिका किम् अस्ति?
Q.4. होलिका अस्या भागिन्याः नाम किम्?

शिष्यः - किं कृतं होलिकया, येन तस्याः नामतः उत्सवोऽयं प्रवर्तते ?
गुरुः - एवं हि श्रूयते हिरण्यकशिपुनामकस्य दैत्यस्य प्रह्लादनामकः एकः पुत्रः आसीत्। सः नित्यं परमेश्वरं ध्यायन् भक्तिमयं व्यवहारं करोति स्म। भक्तिशत्रवे दैत्यराजाय सः व्यवहारः न रोचते स्म। अतः सः स्वकीयं भक्तं पुत्रं मारयितुम् अनेकधा प्रयत्नं कृतवान्। परन्तु परमेश्वररक्षितः प्रह्लादः कथमपि मरणं न गतः। अन्ते तं दाहेन मारयितुं मायाविनीं होलिकानाम्नीं स्वकीयां भगिनीं हिरण्यकशिपुः प्रैरयत् ।
Q.1. होलिका किमर्थं प्रह्लादस्य नामतः उत्सवः प्रवर्तते?
Q.2. प्रह्लादः केन परमेश्वररक्षितः भवितुं शक्यते?
Q.3. होलिका केन प्रेरिता आसीत् दाहेन मारितुं?
Q.4. प्रह्लादस्य कथं मरणं न गतम्?

शिष्यः - कथं होलिकामेव हिरण्यकशिपुः प्रैरयत् ।
गुरुः - यतो हि सा मायाविनी होलिका अग्निरक्षिता आसीत्।
शिष्यः - ततः किं सञ्जातम् ?
गुरुः - हिरण्यकशिपुप्रेरिता होलिका एकदा फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां तिथौ प्रह्लादम् अङ्के स्थापयित्वा अग्नौ प्राविशत्। परमेश्वरकृपया होलिका दग्धा न तु प्रह्लादः । प्रह्लादस्तु तथैव सुरक्षितः एवातिष्ठत्। होलिकायाः दाहेन भक्तशिरोमणेः प्रह्लादस्य च सुरक्षया प्रसन्नाः परमेश्वरभक्ताः जनाः ततः प्रभृति प्रतिवर्षं होलिकोत्सवम् अनुभावयन्ति ।
Q.1. शिष्यः - होलिकामेव हिरण्यकशिपुः कथं प्रेरयति ?
Q.2. शिष्यः - होलिकायाः दाहे किमर्थं प्रसन्ना भविष्यति ?
Q.3. शिष्यः - प्रह्लादः कथं सुरक्षितः अभवत् ?
Q.4. शिष्यः - होलिकोत्सवं किं प्रतिवर्षं अनुभवन्ति जनाः ?

शिष्यः - अस्मै कार्याय होलिकया कथं फाल्गुनमासस्य पूर्णिमा तिथिः सङ्कल्पिता ?
गुरुः - प्राचीनकालादेव फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां तिथौ जनाः नवसस्येष्टिं कुर्वन्ति स्म। तस्यां नवसस्येष्टौ होलिका प्रह्लादमादाय अग्नौ उपाविशत् ।
शिष्यः - किं नाम नवसस्येष्टिः ?
Q.1. शिष्यः - होलिकया कथं फाल्गुनमासस्य पूर्णिमा तिथिः सङ्कल्पिता ?
Q.2. शिष्यः - होलिका प्रह्लादं अग्नौ किमर्थं उपाविशत् ?
Q.3. शिष्यः - नवसस्येष्टिः किं नाम अस्ति ?
Q.4. शिष्यः - होलिकया कार्यस्य अर्थः किम् ?

गुरुः - नवैः सस्यैः क्रियमाणा इष्टिः नवसस्येष्टिः कथ्यते। अस्माकं देशः कृषिप्रधानः वर्तते। अत्रत्याः जनाः प्रायः द्विवारं कृषिं कुर्वन्ति। वर्षायां शरदि तथा। शरदि कृतायाः कृषेः फलं प्रायः फाल्गुनमासे प्राप्यते। तत् सस्यरूपं फलं जनाः प्रथमम् अग्निदेवाय समर्पयन्ति। ततः परस्परं वितीर्य स्वोपभोगाय कल्पयन्ति।
शिष्यः - यद्येवं तर्हि अस्य उत्सवस्य होलिकोत्सवः नाम कथं सार्थकं भवेत्।
गुरुः - वस्तुतः होलकः नाम तृणाग्निभृष्टम् अर्धपक्वं शमीधान्यं भवति। तं होलकं जनाः अग्निदेवाय समर्पयन्ति । अद्यत्वेऽपि एषा परम्परा अविच्छिन्ना प्रवर्तते ।
Q.1. शिष्यः - होलिकोत्सवस्य क्रिया कथं प्रारम्भिता भवति ?
Q.2. शिष्यः - होलिकोत्सवस्य परम्परा किमर्थं अविच्छिन्ना प्रवर्तते ?
Q.3. शिष्यः - होलिकोत्सवस्य फलं किमर्थं जनाः अग्निदेवाय समर्पयन्ति ?
Q.4. शिष्यः - होलिकोत्सवस्य अर्धपक्वं शमीधान्यं किमर्थं उपयुक्तं भवति ?

How is Holak useful for health?

What did holika do, under whose inspiration on the full moon night of the month of 'Fagun' (Hindu calendar)?

How did Prahlada behave and who did not like that?

How is the character of Prahlada related to the festival of Holi?

What is नवसस्येष्टि ?