शकुन्तलाप्रत्याख्यानम् (गद्य) संस्कृत - शकुन्तलाप्रत्याख्यानम् (गद्य)

दीर्धापाङ्गः कः वर्तते ?

शक्रावताराभ्यन्तरे शकुन्तलायाः किं प्रभ्रष्टम् ?

जाते ! मा लज्जस्व - इत्यत्र जाता शब्दस्य कः अर्थः ?

प्रायेण कुत्र विकारोः मूर्छन्ति ?

नापेक्षितो गुरुजनः इति कः वदति ?

Confusion of Dushyanta in recognising Shakuntala

Arguments of Rishikumars – Sharnagarava and Shardwata

Mental state of Shakuntala

अनृतपयवाङ्मधुभिराष्कृष्यन्ते विषयिणः।

सर्व: सगन्धेषु विश्वसिति।

मूर्च्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वमत्तेषु :

प्रतिगृह्यताम् सहधर्मचरणावेति I

पावकः खलु वचनोपन्यास:।

अभिज्ञानम्

आत्मगतम्

आर्यपुत्र

परभृताः स्वम् अपत्यजातम् कथं पोषयन्ति?

सर्व: कुत्र विश्वसिति?

शकुन्तलाया: अङ्गुलिः कीदृशी आसीत्?

दुष्यन्तः चिन्तयन्नपि किं न स्मरति?

शकुन्तलाया: अवगुण्ठनं का अपनयति?

परभृतः

उदकम्

पावकः

अनुरागः

प्रत्ययः

राजा - किम् आज्ञापयति भगवान् कण्वः ।
शाङ्गरवः - यन्मिथः समयादिमां मदीयां दुहितरं भवानुपायंस्त तन्मया प्रीतिमता युवयोः अनुज्ञातम्। तदिदानीम् आपन्नसत्त्वा इयं प्रतिगृह्यतां सहधर्मचरणाय इति।
गौतमी - आर्य किमपि वक्तुकामा अस्मि। न मे वचनावसरोऽस्ति । कथम् इति -
नापेक्षितो गुरुजनोऽनया त्वया पृष्टो न बन्धुजनः ।
एकैकस्मिन्नेव चरिते भणामि किम् एकैकम् ॥
शकुन्तला - (आत्मगतम्) किं नु खल्वार्यपुत्रो भणति।

राजा - किम् इदम् उपन्यस्तम् ।
शकुन्तला - (आत्मगतम्) पावकः खलु वचनोपन्यासः ।
शाङ्गरवः - कथम् इदं नाम। भवन्तः एव सुतरां लोकवृत्तान्तनिष्णाताः ।
राजा - किम् अत्रभवती मया परिणीतपूर्वा ।
शकुन्तलाः - (सविषादम्) हृदय, साम्प्रतं ते आशङ्का।
शाङ्गरवः - किं कृतकार्यद्वेषो धर्म प्रति विमुखता कृतावज्ञा।

राजा - कुतोऽयम् असत्कल्पनाप्रश्नः ।
शाङ्गरवः - मूर्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु ।
राजा - विशेषेणाधिक्षिप्तोऽस्मि ।
गौतमी - जाते मुहूर्तं मा लज्जस्व । अपनेष्यामि तावत्तेऽवगुण्ठनम् । ततस्त्वां भर्ताभिज्ञास्यति ।
राजा - (विचारयन्स्थितः ।)
शाङ्गरवः - भो राजन्किम् इति जोषम् आस्यते ।

राजा - भोः तपोधनाः चिन्तयन्नपि न खलु स्वीकरणम् अत्रभवत्याः स्मरामि ।
शकुन्तला - (अपवार्य) आर्यस्य परिणय एव सन्देहः। कुत इदानीं मे दूराधिरोहिण्याशा।
शारद्वतः - शकुन्तले वक्तव्यम् उक्तम् अस्माभिः। सोऽयम् अत्रभवानेवम् आह। दीयताम् अस्मै प्रत्ययप्रतिवचनम्।
शकुन्तला - (अपवार्य) इदम् अवस्थान्तरं गते तादृशेऽनुरागे किं वा स्मारितेन। (प्रकाशम्) पौरव युक्तं नाम ते इमं जनं समयपूर्वं प्रतार्य साम्प्रतम् ईदृशैरक्षरैः प्रत्याख्यातुम् ।
राजा - (कर्णौ पिधाय) शान्तं पापम्। किं मां पातयितुमीहसे।

शकुन्तला - भवतु । यद्येवं तद् अभिज्ञानेनानेन तवाशङ्काम् अपनेष्यामि ।
राजा - उदारः कल्पः ।
शकुन्तला - (मुद्रास्थानं परामृश्य) हा धिग्। अङ्गुलीयकशून्या मेऽङ्गुलिः ।
(इति सविषादं गौतमीम् अवेक्षते ।)
गौतमी - नूनं ते शक्रावताराभ्यन्तरे शचीतीर्थसलिलं वन्दमानायाः प्रभ्रष्टम् अङ्गुलीयकम् ।
राजा - (सस्मितम्) इदं तत्प्रत्युत्पन्नमति स्त्रैणम् ।
शकुन्तला - अत्र तावद्विधिना दर्शितं प्रभुत्वम् ।

राजा - किम् आज्ञापयति भगवान् कण्वः ।
शाङ्गरवः - यन्मिथः समयादिमां मदीयां दुहितरं भवानुपायंस्त तन्मया प्रीतिमता युवयोः अनुज्ञातम्। तदिदानीम् आपन्नसत्त्वा इयं प्रतिगृह्यतां सहधर्मचरणाय इति।
गौतमी - आर्य किमपि वक्तुकामा अस्मि। न मे वचनावसरोऽस्ति । कथम् इति -
नापेक्षितो गुरुजनोऽनया त्वया पृष्टो न बन्धुजनः ।
एकैकस्मिन्नेव चरिते भणामि किम् एकैकम् ॥
Q.1. राजस्य विचार्यमाणे शाङ्गरवस्य आज्ञापनं किम्?
Q.2. शाङ्गरवस्य आज्ञापितस्य अपानसत्त्वस्य किं प्रतिग्रह्यताम्?
Q.3. गौतम्या कः अपेक्षितः गुरुजनः?
Q.4. गौतम्या किम् एकैकस्मिन्नेव चरिते भणामि?

शकुन्तला - (आत्मगतम्) किं नु खल्वार्यपुत्रो भणति।
राजा - किम् इदम् उपन्यस्तम् ।
शकुन्तला - (आत्मगतम्) पावकः खलु वचनोपन्यासः ।
शाङ्गरवः - कथम् इदं नाम। भवन्तः एव सुतरां लोकवृत्तान्तनिष्णाताः ।
Q.1. शकुन्तलायाः भाषिते "खल्वार्यपुत्रो भणति" किं अर्थम्?
Q.2. राजस्य प्रश्ने "किम् इदम् उपन्यस्तम्" किं अर्थम्?
Q.3. शकुन्तलायाः उत्तरे "पावकः खलु वचनोपन्यासः" किं अर्थम्?
Q.4. शाङ्गरवस्य प्रश्ने "कथम् इदं नाम" किं अर्थम्?

राजा - किम् अत्रभवती मया परिणीतपूर्वा ।
शकुन्तलाः - (सविषादम्) हृदय, साम्प्रतं ते आशङ्का ।
शाङ्गरवः - किं कृतकार्यद्वेषो धर्मं प्रति विमुखता कृतावज्ञा।
राजा - कुतोऽयम् असत्कल्पनाप्रश्नः ।
Q.1. राजस्य प्रश्ने "किम् अत्रभवती मया परिणीतपूर्वा" किं अर्थम्?
Q.2. शकुन्तलायाः उत्तरे "हृदय, साम्प्रतं ते आशङ्का" किं अर्थम्?
Q.3. शाङ्गरवस्य प्रश्ने "किं कृतकार्यद्वेषो धर्मं प्रति विमुखता कृतावज्ञा" किं अर्थम्?
Q.4. राजस्य प्रश्ने "कुतोऽयम् असत्कल्पनाप्रश्नः" किं अर्थम्?

शाङ्गरवः - मूर्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु ।
राजा - विशेषेणाधिक्षिप्तोऽस्मि ।
गौतमी - जाते मुहूर्त मा लज्जस्व। अपनेष्यामि तावत्तेऽवगुण्ठनम्। ततस्त्वां भर्ताभिज्ञास्यति ।
राजा - (विचारयन्स्थितः ।)
Q.1. शाङ्गरवस्य प्रश्ने "मूर्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु" किं अर्थम्?
Q.2. राजस्य प्रतिज्ञायाम् "विशेषेणाधिक्षिप्तोऽस्मि" किमर्थम्?
Q.3. गौतम्याः उत्तरे "जाते मुहूर्त मा लज्जस्व" किं अर्थम्?
Q.4. राजस्य प्रतिज्ञायां "विचारयन्स्थितः" किं अर्थम्?

शाङ्गरवः - भो राजन्किम् इति जोषम् आस्यते ।
राजा - भोः तपोधनाः चिन्तयन्नपि न खलु स्वीकरणम् अत्रभवत्याः स्मरामि ।
शकुन्तला - (अपवार्य) आर्यस्य परिणय एव सन्देहः। कुत इदानीं मे दूराधिरोहिण्याशा।
शारद्वतः - शकुन्तले वक्तव्यम् उक्तम् अस्माभिः। सोऽयम् अत्रभवानेवम् आह। दीयताम् अस्मै प्रत्ययप्रतिवचनम् ।
Q.1. शाङ्गरवस्य प्रश्ने "भो राजन्किम् इति जोषम् आस्यते" किमर्थम्?
Q.2. राज्ञा किम् अपि न स्वीकरणम् इत्यपि उक्तम्?
Q.3. शकुन्तलायाः वाक्ये "आर्यस्य परिणय एव सन्देहः" किं अर्थः?
Q.4. शारद्वतः किं आह "दीयताम् अस्मै प्रत्ययप्रतिवचनम्"?